--- title: "Surinam: ochrona lasów nie może pomijać historii rdzennych społeczności" description: "Lasy Surinamu kryją ślady osadnictwa, rolnictwa i zarządzania krajobrazem przez społeczności zamieszkujące Amazonię od tysięcy lat. Eksperci ostrzegają, że ochrona przyrody bez archeologii prewencyjnej i udziału ludności rdzennej może pomijać ważną część dziedzictwa regionu." publisher: "Najnowsze Informacje" language: "pl-PL" canonical_url: "https://najnowsze-informacje.pl/klimat/surinam-ochrona-lasow-nie-moze-pomijac-historii-rdzennych-spolecznosci" markdown_url: "https://najnowsze-informacje.pl/klimat/surinam-ochrona-lasow-nie-moze-pomijac-historii-rdzennych-spolecznosci/index.md" date_published: "2026-11-06T17:48:35.644Z" date_modified: "2026-11-06T17:48:35.644Z" author: "Redakcja" category: "Klimat" tags: - "surinam" - "amazonia" - "ochrona lasów" - "archeologia" - "ludy rdzenne" source_url: "https://news.mongabay.com/2026/10/surinames-rich-archaeological-history-may-hold-keys-to-conservation/" source_name: "Mongabay" --- # Surinam: ochrona lasów nie może pomijać historii rdzennych społeczności > Archeolodzy wskazują, że ochrona lasów Surinamu pomija ślady wielotysięcznej obecności ludzi i wiedzę rdzennych społeczności. ## Kluczowe informacje - W lasach Surinamu odkryto ślady obecności ludzi sięgające około 13 tysięcy lat. - Archeolodzy wskazują na pola, kanały, osady i żyzne gleby tworzone przez dawne społeczności. - Surinam deklaruje ochronę 90% lasów, ale nadal nie ma kompleksowych przepisów o archeologii prewencyjnej. - Wiedza rdzennych społeczności może pomóc w lokalizowaniu i ochronie stanowisk archeologicznych. Lasy Surinamu są przedstawiane jako jeden z najważniejszych obszarów przyrodniczych Ameryki Południowej, ale według archeologów ich ochrona zbyt często opiera się na obrazie niemal nietkniętej puszczy. Tymczasem w wielu miejscach zachowały się ślady wielotysięcznej obecności ludzi: fragmenty ceramiki, narzędzia kamienne, sztuka naskalna, dawne pola, kanały i warstwy wyjątkowo żyznej gleby. Badacze twierdzą, że polityka środowiskowa Surinamu powinna uwzględniać tę historię oraz wiedzę rdzennych społeczności, które nadal żyją na terenach związanych z dziedzictwem swoich przodków. ## Las, który nie był pusty W 2004 roku antropolog archeologiczny Renzo Duin wziął udział w wyprawie w górski obszar, gdzie spotykają się granice Brazylii, Surinamu i Gujany. Zespół tworzyli między innymi francuscy botanicy i ekolodzy, którzy koncentrowali się na mapowaniu różnorodności biologicznej terenu wyglądającego na pierwotny las. Duin zwrócił jednak uwagę na to, co znajdowało się pod roślinnością. W ziemi dostrzegł liczne fragmenty ceramiki i inne ślady działalności człowieka, w tym stanowisko otoczone rowem. Odkrycie było zgodne z coraz większą liczbą danych pokazujących, że lasy Amazonii w Surinamie i pozostałej części Gujan były przez tysiąclecia zamieszkane i kształtowane przez ludzi. W ostatnich trzech dekadach badania archeologiczne zmieniły obraz dawnej Amazonii. Znaleziska w Brazylii, Ekwadorze i Boliwii, a także badania wybrzeży i głównych rzek Gujany, Surinamu oraz Gujany Francuskiej wskazują na znacznie starszą i bardziej rozpowszechnioną obecność człowieka, niż wcześniej zakładano. Podważyły też długo dominujący pogląd, według którego puszcza była środowiskiem niemal nietkniętym, zamieszkanym głównie przez niewielkie grupy koczowniczych łowców i zbieraczy. Jednocześnie wiedza o wnętrzu regionu, szczególnie o wyżynach, pozostaje ograniczona. ## Historia zapisana w krajobrazie Duin po raz pierwszy pojechał do Gujany Francuskiej w 1996 roku. Później odbywał w regionie wyprawy trwające nawet 11 miesięcy. Początkowo prowadził projekty etnoarcheologiczne wzdłuż rzeki Maroni, która wyznacza granicę między Surinamem a Gujaną Francuską. Chciał badać architekturę rdzennych społeczności oraz układ ich osad. Szybko zauważył jednak, że życie społeczności zamieszkujących wybrzeże zostało silnie zmienione przez kolonializm i współczesne inwestycje. Za radą miejscowego przedstawiciela ludu Kalina udał się w górę rzeki, aby spotkać się z ludem Wayana, liczącym obecnie około 2500 osób. Podczas pobytu w wioskach Wayana badacz zauważył, że niemal wszystkie były zbudowane na stanowiskach archeologicznych. Mieszkańcy dobrze o tym wiedzieli, choć większość tych miejsc nie została zaznaczona na oficjalnych mapach archeologicznych ani dokładnie zbadana. Lokalna wiedza prowadziła również Duina do miejsc związanych z opowieściami i legendami. Jedna z nich dotyczy Yapoto Kailawy, uznawanego za założyciela narodu Wayana bohatera o cechach mitycznych, który miał pokonać i pochować ogromną, pożerającą ludzi gąsienicę w górach Tumuc Humac. Dla badacza opowieść ta nie była wyłącznie przekazem ustnym. Jej znaczenie wiązało się z konkretnym krajobrazem, którego elementy można było porównywać z danymi archeologicznymi. - Kamienne groty znalezione na sawannie Sipaliwini wskazują na obecność ludzi około 13 tysięcy lat temu. - W kompleksie jaskiń Werehpai odkryto setki petroglifów, a datowanie węgla drzewnego wskazało wiek sięgający około 5 tysięcy lat. - Hertenrits, największy znany kopiec w nadbrzeżnej części Surinamu, ma około 200 na 300 metrów i był otoczony rowem chroniącym przed sezonowymi powodziami. - W głębi kraju znaleziono warstwy terra preta datowane na około 2 do 4 tysięcy lat oraz ceramikę typu Kaurikreek, uznawaną za charakterystyczną dla Surinamu. Duin podkreśla, że pierwsze obserwacje nie zastępują systematycznych badań. Odległe obszary na pograniczu Brazylii, Surinamu i Gujany nadal nie zostały kompleksowo przebadane, między innymi z powodu braku środków i niewystarczającej woli politycznej. Kolejne prace prowadzone przez archeologa na terenach Wayana i w innych częściach regionu ujawniły jednak krajobrazy o dużym nasyceniu stanowiskami archeologicznymi. Oznacza to, że mapa obszarów opisywanych jako las pierwotny może jednocześnie obejmować miejsca, w których przez długi czas mieszkano, uprawiano ziemię i zarządzano wodą. ## Ochrona przyrody bez ochrony dziedzictwa Surinam przedstawia się jako „najbardziej zielony kraj na planecie” i zadeklarował na forum międzynarodowym, że trwale ochroni 90% swoich lasów. To jest deklaracja polityczna, a nie wynik pojedynczego badania naukowego. Zdaniem Duina podejście koncentrujące się przede wszystkim na zachowaniu lasu w stanie uznawanym za naturalny pomija fakt, że rdzenne społeczności od dawna żyją na tych terenach i nimi gospodarują. W jego ocenie brak uznania praw do ziemi oraz wykluczanie mieszkańców z decyzji dotyczących ochrony przyrody osłabiają zarówno ochronę dziedzictwa, jak i zarządzanie ekosystemami. Problemem jest także brak przepisów, które wymagałyby przeprowadzenia badań archeologicznych przed dużymi inwestycjami. Chodzi między innymi o tamy, kopalnie, drogi, osiedla i projekty rolnicze. W Surinamie jedyną ustawą odnoszącą się do archeologii pozostaje według archeolożki Cheryl White ustawa o zabytkach z 2002 roku, znana jako Monumentenwet. Jej zakres jest ograniczony, ponieważ powstała przede wszystkim z myślą o zabytkach historycznych, takich jak stare centra miast, w tym centrum Paramaribo. Nie zapewnia podobnej ochrony stanowiskom, które mogą znajdować się w innych częściach kraju. Duin i White współpracowali przy propozycji przepisów dotyczących archeologii prewencyjnej, przygotowanej w 2013 roku. White pomagała również opracowywać wytyczne dla archeologii lądowej i podwodnej, porównując regulacje obowiązujące w różnych państwach i formułując zasady postępowania przy dużych pracach ziemnych, na przykład prowadzonych przez firmy wydobywcze. Według niej propozycje przez lata pozostawały na biurkach kolejnych dyrektorów do spraw kultury i ministrów. Jako przyczynę wskazywała częste zmiany kierownictwa ministerstwa, przez które archeologia prewencyjna nie stała się stałym priorytetem. Według Duina służba archeologiczna Surinamu, działająca w ramach ministerstwa edukacji, nauki i kultury, jest w praktyce nieaktywna. Badania były koordynowane głównie przez Muzeum Surinamu w Paramaribo w latach 1947 do 1981. Następnie wojna domowa, która trwała od 1986 do 1992 roku, doprowadziła do zatrzymania prac. Archeolog twierdzi, że sytuacja w dużej mierze nie zmieniła się później z powodu braku finansowania programowych badań oraz braku polityki nakazującej prowadzenie rozpoznania przed inwestycjami. Francuski archeolog Stephen Rostain ocenia, że Gujana Brytyjska i Surinam radziły sobie z archeologią stosunkowo dobrze w latach 70., ale po uzyskaniu niepodległości sytuacja się pogorszyła. Gujana Francuska przyjęła natomiast przepisy o archeologii prewencyjnej i utworzyła regionalną służbę archeologiczną. ## Znaleziska zmieniają obraz dawnej Amazonii Przykłady z Surinamu i sąsiednich terytoriów pokazują, dlaczego archeolodzy sprzeciwiają się przedstawianiu puszczy jako przestrzeni pozbawionej długiej historii osadnictwa. Na południu Surinamu kamienne groty z sawanny Sipaliwini wskazują na obecność ludzi około 13 tysięcy lat temu. W 2000 roku w kompleksie jaskiń Werehpai, położonym około 400 kilometrów na południe od Paramaribo, odkryto setki petroglifów. Węgiel drzewny znaleziony na stanowisku datowano nawet na około 5 tysięcy lat. Na wybrzeżu rozpoznano natomiast kopce, pola wyniesione i systemy wodne. Hertenrits, największy z tamtejszych kopców, miał być otoczony rowem, który ograniczał skutki sezonowych powodzi. Badania nad Hertenrits skłoniły Rostaina do poszukiwania podobnych konstrukcji po stronie Gujany Francuskiej. Jak opisuje źródło, znalazł ich tysiące. Z kolei archeolożka Anna Roosevelt odkryła wzdłuż Amazonki i Orinoko, na obszarze Gujany Wenezuelskiej, rozległe prekolumbijskie plantacje kukurydzy. Te ustalenia pomogły podważyć wcześniejszy konsensus, zgodnie z którym las deszczowy nie był w stanie utrzymać rozwiniętego rolnictwa. Na nadbrzeżnych równinach Gujan i Surinamu powstał obraz mozaiki osad, pól oraz urządzeń służących gospodarowaniu wodą, a nie wyłącznie terenów wykorzystywanych do żarowego wypalania fragmentów lasu. Mniej wyraźny pozostaje obraz historii wnętrza Surinamu. W 1977 roku, podczas budowy linii kolejowej od rzeki Corantijn do gór Bakhuis, prowadzonej w związku z wydobyciem, archeolodzy przeprowadzili dziesięć dni badań. Znaleźli grube warstwy terra preta, czyli ciemnej, bardzo żyznej ziemi powstałej w wyniku dawnej działalności człowieka. Duin datuje je na około 2 do 4 tysięcy lat i określa jako najstarszy znany ślad praktyk rolniczych w Surinamie. Towarzysząca im ceramika, nazwana Kaurikreek od miejsca znalezienia, jest uznawana za unikatową dla tego kraju. Po drugiej stronie rzeki, w Gujanie, materiał archeologiczny związany z podobnym kompleksem rolniczym datowano jeszcze wcześniej, na około 4 do 6 tysięcy lat. W 2012 roku Duin badał w Surinamie kolejne stanowisko z warstwami ciemnej ziemi i ceramiką typu Kaurikreek, co wskazywało na drugi obiekt tego rodzaju. Część archeologów uważa, że takie stanowiska powinny być wpisywane do rejestrów zabytków o randze krajowej. Brazylijski archeolog Eduardo Neves wskazuje, że ich ochrona mogłaby jednocześnie służyć zachowaniu ekosystemu i umożliwić rdzennym społecznościom dalsze życie na ziemiach przodków. W tym podejściu mieszkańcy nie są przeszkodą dla ochrony lasu, lecz partnerami posiadającymi wiedzę o miejscach, szlakach i krajobrazach. Duin wraz ze współpracownikami stara się łączyć przekazy ustne, źródła archiwalne i wyniki wykopalisk. W ramach założonego przez niego International Center for Amazonian Indigenous Knowledge prowadzone są także projekty mapowania miejsc historycznych, świętych, wrażliwych i innych obszarów dziedzictwa. Dla Surinamu oznacza to potrzebę szerszego spojrzenia na ochronę przyrody. Sama deklaracja zachowania dużej części lasów nie odpowiada na pytanie, kto zna te tereny, kto ma prawa do ziemi i co może zostać zniszczone przez inwestycję, zanim zostanie właściwie rozpoznane. Dane archeologiczne nie dowodzą, że każdy fragment lasu był intensywnie użytkowany, ale pokazują, że określenie „pierwotny” może być mylące, jeśli pomija dawne osadnictwo i zarządzanie środowiskiem. Zdaniem ekspertów połączenie badań naukowych z wiedzą rdzennych społeczności jest warunkiem skuteczniejszej ochrony zarówno materialnego dziedzictwa, jak i samego krajobrazu. ## Wyjaśnienie pojęć ### [archeologia prewencyjna](https://najnowsze-informacje.pl/definicje/archeologia-prewencyjna) Badania prowadzone przed dużymi inwestycjami, aby rozpoznać i zabezpieczyć stanowiska archeologiczne zagrożone budową lub przekształceniem terenu. ### [petroglify](https://najnowsze-informacje.pl/definicje/petroglify) Rysunki lub znaki wyryte albo wydrapane na powierzchni skał. ### [terra preta](https://najnowsze-informacje.pl/definicje/terra-preta) Bardzo żyzne, ciemne gleby powstałe w wyniku dawnej działalności człowieka w Amazonii. ### [pola wyniesione](https://najnowsze-informacje.pl/definicje/pola-wyniesione) Podwyższone powierzchnie tworzone przez ludzi, często połączone z kanałami i wykorzystywane w rolnictwie na terenach narażonych na zalewanie. ## Źródło pierwotne [Mongabay](https://news.mongabay.com/2026/10/surinames-rich-archaeological-history-may-hold-keys-to-conservation/) --- ## Informacje do cytowania - **Autor:** Redakcja - **Data publikacji:** 2026-11-06T17:48:35.644Z - **Ostatnia aktualizacja:** 2026-11-06T17:48:35.644Z - **Kategoria:** Klimat - **Adres kanoniczny:** [https://najnowsze-informacje.pl/klimat/surinam-ochrona-lasow-nie-moze-pomijac-historii-rdzennych-spolecznosci](https://najnowsze-informacje.pl/klimat/surinam-ochrona-lasow-nie-moze-pomijac-historii-rdzennych-spolecznosci) - **Wersja Markdown:** [https://najnowsze-informacje.pl/klimat/surinam-ochrona-lasow-nie-moze-pomijac-historii-rdzennych-spolecznosci/index.md](https://najnowsze-informacje.pl/klimat/surinam-ochrona-lasow-nie-moze-pomijac-historii-rdzennych-spolecznosci/index.md) **Sugerowane cytowanie:** > Najnowsze Informacje, „Surinam: ochrona lasów nie może pomijać historii rdzennych społeczności”, 2026-11-06, https://najnowsze-informacje.pl/klimat/surinam-ochrona-lasow-nie-moze-pomijac-historii-rdzennych-spolecznosci