Rząd przyjął projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, który przewiduje zastąpienie instytucji ubezwłasnowolnienia osób dorosłych nowym systemem wsparcia. Projekt, przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, ma na celu zapewnienie osobom potrzebującym pomocy w podejmowaniu decyzji możliwości działania w jak największym zakresie samodzielnie oraz ochrony ich praw i interesów.
Najważniejsze zmiany i cele reformy
Głównym celem projektu jest odejście od modelu odbierającego zdolność do czynności prawnych na rzecz modelu wspierającego. Zmiana ma odpowiadać postanowieniom Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, która promuje wspieranie w podejmowaniu decyzji zamiast ograniczania zdolności prawnej. W projekcie przewidziano także mechanizmy umożliwiające indywidualne dopasowanie formy wsparcia do potrzeb danej osoby.
Cztery instrumenty wspieranego podejmowania decyzji
Projekt wyróżnia cztery podstawowe formy wsparcia: asystenta prawnego, kuratora wspierającego, kuratora reprezentującego oraz pełnomocnika rejestrowanego. Dwa pierwsze mechanizmy (asysta prawna oraz pełnomocnictwo rejestrowane) opierają się na dobrowolnych ustaleniach i dokumentach sporządzanych poza sądem, natomiast kuratoria — na orzeczeniach sądowych.
Asystent prawny to rozwiązanie oparte na pisemnej umowie między osobą potrzebującą wsparcia a asystentem. Umowa ma formę podtypu umowy zlecenia i obejmuje m.in. udział asystenta przy podejmowaniu czynności prawnych, wyjaśnianie znaczenia czynności oraz skutków oświadczeń woli. Jedna osoba może zawrzeć umowy z kilkoma asystentami, co umożliwia elastyczne organizowanie wsparcia.
Kurator wspierający jest przewidziany dla osób, które potrzebują faktycznego wsparcia w prowadzeniu spraw, ale ochrona ich interesów nie wymaga ustanowienia kuratora reprezentującego. Kurator reprezentujący natomiast jest instrumentem przeznaczonym dla osób o bardziej złożonych potrzebach — sąd ustanawia go w zakresie koniecznym do ochrony praw i interesów osoby potrzebującej wsparcia. Sąd określi również, w jakich sprawach osoba ta może działać samodzielnie, zwykle za zgodą kuratora.
Pełnomocnictwo rejestrowane ma służyć zabezpieczeniu sytuacji, w której osoba pełnoletnia przewiduje, że w przyszłości ze względu na pogorszenie stanu zdrowia może nie być w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Dokument sporządzony u notariusza pozwoli udzielić pełnomocnictwa obejmującego szerokie umocowanie do czynności związanych zarówno z osobą, jak i majątkiem mocodawcy, w tym do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne czy reprezentowania w postępowaniach przed organami.
Procedura sądowa, czas trwania i kryteria
W projekcie wyraźnie zaznaczono, że instrumenty ustanawiane przez sąd (kurator wspierający i kurator reprezentujący) mają być dostosowane do zmieniających się potrzeb osoby. Kuratora zasadniczo ustanawia się na czas oznaczony, nie dłuższy niż pięć lat; w wyjątkowych przypadkach, gdy przewiduje się stabilność stanu zdrowia, okres ten może zostać wydłużony do dziesięciu lat. Ustanowienie kurateli można ponawiać, a sąd może zmieniać zakres udzielanego wsparcia.
- Projekt likwiduje instytucję częściowego ubezwłasnowolnienia i przewiduje zmianę brzmienia art. 16 k.c.
- Asystent prawny działa na podstawie pisemnej umowy (podtyp umowy zlecenia).
- Kurator reprezentujący i kurator wspierający są ustanawiani przez sąd; okres zasadniczy to do 5 lat, z możliwością przedłużenia do 10 lat w szczególnych przypadkach.
- Pełnomocnictwo rejestrowane sporządzane jest u notariusza i wpisywane do Rejestru Pełnomocnictw prowadzonego przez Krajową Radę Notarialną.
Kontekst prawny i międzynarodowy
W uzasadnieniu projektu Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje, że potrzeba zmian wynika ze zmieniającego się postrzegania osób z niepełnosprawnościami oraz z zaleceń i standardów międzynarodowych. Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami promuje podejście wspierające autonomię i prawo do samostanowienia, co stanowi punkt odniesienia dla proponowanych rozwiązań.
W doktrynie oraz środowiskach osób z niepełnosprawnościami krytykowano dotychczasowy model ubezwłasnowolnienia jako stygmatyzujący i pozbawiający podmiotowości. Projekt stara się odpowiedzieć na te zastrzeżenia przez wprowadzenie mechanizmów ograniczających ingerencję sądu oraz promujących rozwiązania oparte na zgodzie i wsparciu udzielanym na różnych poziomach.
W praktyce legislacyjnej projekt przyjęty przez rząd będzie podlegał dalszym etapom prac parlamentarnych i konsultacjom. Wprowadzenie nowych rozwiązań oznacza konieczność adaptacji procedur sądowych, praktyk notarialnych oraz systemów informacyjnych, w tym prowadzenia nowego rejestru pełnomocnictw.
Zmiany mają także implikacje praktyczne dla instytucji finansowych, opieki zdrowotnej i administracji publicznej, które będą musiały uwzględniać nowe formy pełnomocnictw i zakresy reprezentacji. Wprowadzenie rejestrowanego pełnomocnictwa może ułatwić weryfikację upoważnień, ale wymagać będzie także dostosowania procedur w bankach i innych instytucjach obsługujących sprawy majątkowe i osobiste klientów.
Projekt stanowi istotną zmianę w podejściu do ochrony osób potrzebujących wsparcia. Jego ostateczny kształt będzie zależał od prac parlamentarnych i ewentualnych poprawek. Nowe regulacje zaproponowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości stawiają na elastyczność, ochronę praw oraz promowanie autonomii, jednocześnie tworząc ramy prawne dla sytuacji, w których interwencja organów jest konieczna.
