Słownik redakcyjny
Definicje i pojęcia
Uporządkowany indeks terminów technicznych, prawnych, gospodarczych i naukowych występujących w naszych publikacjach.
- Liczba haseł
- 7068
- Widoczny zakres
- 2791-2880
Indeks alfabetyczny
D
62 haseł
dyrektywa
Formalny akt lub polecenie wydane przez uprawniony organ, określające sposób postępowania albo wprowadzające zakaz określonych działań.
dyrektywa NIS2
Unijne przepisy dotyczące cyberbezpieczeństwa kluczowych sektorów gospodarki i administracji.
dysforia płciowa
Pojęcie opisujące cierpienie lub silny dyskomfort związany z rozbieżnością między tożsamością płciową a cechami płciowymi.
dysfunkcja mitochondriów
Nieprawidłowe działanie mitochondriów, czyli struktur komórkowych uczestniczących w wytwarzaniu energii potrzebnej komórkom.
dysk protoplanetarny
Dysk protoplanetarny to skupisko gazu i pyłu otaczające młodą gwiazdę, w którym mogą tworzyć się planetezymale i planety.
dyskonto
Obniżenie ceny lub wyceny względem przyjętego punktu odniesienia, na przykład wcześniejszej wyceny spółki. Dyskonto może odzwierciedlać słabszy popyt, wyższe ryzyko albo mniejszą płynność aktywa.
dyskurs publiczny
Ogół publicznych wypowiedzi, argumentów i sposobów przedstawiania określonego tematu w debacie społecznej, politycznej lub medialnej.
dysleksja rozwojowa
Trwała trudność w nabywaniu czytania i pisania, która może mieć różne postacie i nasilenie.
dyslokacja
Dyslokacja to rozmieszczenie wojsk, jednostek lub ich wyposażenia na określonym obszarze. Zmiana dyslokacji oznacza przeniesienie ich do innego miejsca lub zmianę sposobu rozmieszczenia.
dystrybucja aplikacji
Proces udostępniania aplikacji użytkownikom, obejmujący między innymi jej publikację, pobieranie i instalację za pośrednictwem określonego kanału.
dystrybucja cyfrowa
Sposób udostępniania gier przez internet, bez konieczności kupowania fizycznego nośnika. Gracz pobiera produkt na urządzenie lub korzysta z niego za pośrednictwem konta na danej platformie.
dystrybucja filmu
Zorganizowany proces wprowadzania filmu do obiegu i udostępniania go widzom, między innymi w kinach, telewizji lub serwisach internetowych.
dystrybucja momentu obrotowego
Sposób przekazywania siły napędowej do poszczególnych kół lub osi samochodu.
dystrybutor paliwa
Urządzenie na stacji paliw służące do odmierzania i wydawania paliwa do zbiornika pojazdu.
dywergencja oporu
Gwałtowne pogorszenie osiągów, które może wystąpić, gdy końcówki wirnika zbliżają się do prędkości dźwięku.
dywersyfikacja
Rozproszenie działalności, dostaw lub tras między różne źródła i kierunki, aby zmniejszyć zależność od jednego rozwiązania i ograniczyć ryzyko zakłóceń.
dywersyfikacja bazy klientów
Dywersyfikacja bazy klientów polega na zwiększaniu liczby i różnorodności odbiorców, aby ograniczyć zależność od jednego lub kilku partnerów.
dywersyfikacja dostaw
Strategia polegająca na korzystaniu z wielu dostawców lub zakładów zamiast uzależniania się od jednego źródła zaopatrzenia.
dywersyfikacja gospodarki
Proces zwiększania różnorodności sektorów, branż i źródeł dochodu w gospodarce, aby ograniczyć zależność od jednej dziedziny.
dywersyfikacja portfela inwestycyjnego
Rozłożenie kapitału między różne rodzaje aktywów lub inwestycji, aby ograniczyć zależność wyniku od jednego składnika majątku.
dywersyfikacja przychodów
Rozwijanie różnych źródeł wpływów, aby zmniejszyć zależność od jednego produktu, rynku lub rodzaju działalności.
dywersyfikacja sojuszy
Strategia rozwijania lub wzmacniania relacji z większą liczbą partnerów, aby ograniczyć zależność od jednego sojusznika i zwiększyć odporność systemu bezpieczeństwa.
dywersyfikacja źródeł dostaw
Strategia polegająca na korzystaniu z wielu źródeł, kierunków lub sposobów dostarczania surowców, aby ograniczyć zależność od jednego dostawcy i zwiększyć ciągłość zaopatrzenia.
dywersyfikacja źródeł energii
Strategia zwiększania liczby i różnorodności źródeł energii, aby ograniczyć zależność od jednego paliwa, dostawcy lub kierunku importu.
dywidenda
Część zysku spółki wypłacana akcjonariuszom, zwykle w przeliczeniu na jedną akcję. Wypłata dywidendy nie jest automatyczna i wymaga spełnienia określonych warunków oraz odpowiedniej decyzji spółki.
dyżur powietrzny
Forma służby, w której załogi i samoloty pozostają w gotowości do szybkiej reakcji na sytuację w przestrzeni powietrznej.
działalność badawczo-rozwojowa
Działalność obejmująca badania oraz prace nad tworzeniem lub ulepszaniem wiedzy, technologii, produktów i procesów.
działalność humanitarna
Zorganizowane działania mające na celu ochronę życia, zdrowia i godności ludzi dotkniętych kryzysami, konfliktami lub katastrofami.
działalność komercyjna
Aktywność prowadzona w celu uzyskiwania przychodów ze sprzedaży produktów, usług lub praw.
działalność publicystyczna
Tworzenie i rozpowszechnianie komentarzy, analiz oraz opinii dotyczących spraw publicznych, społecznych lub politycznych.
działania adaptacyjne
Czynności podejmowane w celu dostosowania ludzi, gospodarki lub infrastruktury do obecnych i przewidywanych skutków zmian klimatu.
działania dyplomatyczne
Oficjalne czynności podejmowane przez państwo w celu prowadzenia negocjacji, przedstawiania stanowiska i rozwiązywania kwestii w relacjach międzynarodowych.
działania epidemiologiczne
Działania epidemiologiczne to czynności służące wykrywaniu źródła zakażenia, ustalaniu osób narażonych oraz ograniczaniu dalszego szerzenia się choroby.
działania informacyjne
Planowane działania polegające na przekazywaniu, kształtowaniu lub rozpowszechnianiu informacji w celu wpływania na wiedzę, opinie albo decyzje odbiorców.
działania inwazyjne
Operacje wojskowe prowadzone na terytorium przeciwnika lub mające na celu jego zajęcie, podporządkowanie albo przejęcie nad nim kontroli.
działania klimatyczne
Przedsięwzięcia służące ograniczaniu zmiany klimatu lub dostosowaniu społeczeństw i gospodarki do jej skutków.
działania koordynacyjne
Działania polegające na uzgadnianiu czynności podejmowanych przez różne państwa, instytucje lub organizacje. Ich celem jest spójna realizacja wspólnych ustaleń.
działania naprawcze
Zaplanowane czynności służące usunięciu przyczyn problemu i przywróceniu prawidłowego funkcjonowania organizacji.
działania ofensywne
Działania ofensywne to operacje podejmowane w celu zaatakowania przeciwnika, przejęcia inicjatywy lub prowadzenia natarcia, a nie wyłącznie odpierania ataku.
działania szpiegowskie
Tajne działania polegające na pozyskiwaniu, przekazywaniu lub wykorzystywaniu poufnych informacji bez zgody ich dysponenta, zwykle na rzecz obcego państwa lub organizacji.
działania wyjaśniające
Czynności służące ustaleniu przebiegu zdarzeń, ocenie zgłoszonych zarzutów i zebraniu informacji potrzebnych do podjęcia decyzji. Mogą być prowadzone przez komisję lub inną upoważnioną strukturę.
działania zakłócające
Celowe oddziaływanie na łączność radiową w celu pogorszenia jej jakości lub przerwania komunikacji między dronem a urządzeniem sterującym.
działanie egzekucyjne
Działanie mające na celu wymuszenie przestrzegania obowiązków lub zastosowanie konsekwencji wobec podmiotu naruszającego przepisy.
dziedzictwo kulturowe
Dziedzictwo kulturowe to przekazane z przeszłości materialne i niematerialne elementy kultury, takie jak tradycje, języki, obiekty i dokumenty.
dziedziczenie biznesu
Przekazywanie własności, kontroli lub prowadzenia przedsiębiorstwa następnemu pokoleniu. Może odbywać się w drodze spadku, darowizny, sprzedaży albo innych ustaleń sukcesyjnych.
dzielenie ciężarów
Zasada rozkładania kosztów, ryzyka i obowiązków związanych ze wspólną polityką bezpieczeństwa między państwa współpracujące lub należące do sojuszu.
dziennik aktywności
Dziennik aktywności to chronologiczny rejestr operacji wykonywanych w serwisie, takich jak zmiany treści lub ustawień. Służy do monitorowania działań i sprawdzania wprowadzonych modyfikacji.
dziennikarstwo śledcze
Dziennikarstwo śledcze polega na pogłębionym badaniu spraw, które mogą mieć znaczenie publiczne. Wykorzystuje analizę dokumentów, rozmowy ze źródłami i weryfikację informacji.
dzierżawa
Umowa, na podstawie której uprawniony oddaje rzecz lub nieruchomość do używania i pobierania pożytków w zamian za ustalony czynsz.
dzień ustalenia prawa
Dzień, na który ustala się, którzy posiadacze instrumentów są uprawnieni do otrzymania ogłoszonej wypłaty. Prawo do świadczenia zależy od posiadania instrumentu zgodnie z zasadami obowiązującymi w tym dniu.
dzika karta
Miejsce w fazie play-offów dla zespołu, który nie wygrał swojej dywizji, ale spełnił kryteria awansu określone dla tej części tabeli.
dług konwertowalny
Instrument finansowy łączący cechy pożyczki i inwestycji kapitałowej. Może zostać zamieniony na udziały lub akcje przedsiębiorstwa na warunkach określonych w umowie.
dług publiczny
Dług publiczny to łączna wartość zobowiązań zaciągniętych przez państwo i inne jednostki sektora publicznego. Powstaje głównie w wyniku finansowania wydatków pożyczkami lub emisją papierów wartościowych.
dług wdzięczności
Niewiążące prawnie poczucie zobowiązania wobec osoby lub instytucji, która wcześniej udzieliła pomocy albo wyświadczyła przysługę. Określenie nie przesądza, jakie działanie miałoby być jego spłatą.
dług węglowy
Początkowa emisja związana z wytworzeniem produktu, którą trzeba później zrekompensować niższymi emisjami podczas użytkowania.
długi skok zawieszenia
Zakres ruchu zawieszenia umożliwiający kołom pracę na dużych nierównościach terenu.
długie pozycje
Pozycje inwestycyjne, których wartość zwykle rośnie wraz ze wzrostem ceny danego aktywa lub instrumentu bazowego. Ich zajmowanie oznacza oczekiwanie dalszych wzrostów.
długoterminowa średnia
Długoterminowa średnia to przeciętna wartość zjawiska, na przykład sumy opadów, obliczona na podstawie danych z wieloletniego okresu referencyjnego.
dźwignia finansowa
Mechanizm pozwalający kontrolować aktywa o większej wartości niż wniesiony kapitał, zwykle dzięki finansowaniu dłużnemu. Zwiększa zarówno potencjalne zyski, jak i straty.
dźwięk bezstratny
Dźwięk skompresowany lub przesyłany bez usuwania informacji zawartych w oryginalnym nagraniu.
dźwięk przestrzenny
Dźwięk przestrzenny to sposób odtwarzania audio, który tworzy wrażenie, że poszczególne dźwięki dobiegają z różnych kierunków i odległości.
dżihadyzm
Skrajny nurt ideologiczny, który wykorzystuje wybrane interpretacje pojęcia dżihadu do uzasadniania przemocy politycznej lub zbrojnej. Nie jest to synonim religijnego pojęcia dżihadu.
E
28 haseł
e-Axle
Zintegrowany moduł elektrycznego układu napędowego, który łączy silnik, falownik i przekładnię redukcyjną w jednym zespole.
e-cash
Elektroniczny odpowiednik gotówki, umożliwiający cyfrowe przekazywanie wartości, czasem z założeniem ograniczonej ujawnialności tożsamości stron.
e-konsylium
Konsultacja medyczna prowadzona zdalnie przez specjalistów, którzy wspólnie analizują przypadek pacjenta i uzgadniają dalsze postępowanie. Rozwiązanie to może ułatwiać dostęp do wiedzy specjalistycznej.
e-papier
Technologia wyświetlania obrazu zaprojektowana tak, aby przypominał wyglądem druk na papierze. Ekrany e-papierowe zwykle zużywają niewiele energii podczas wyświetlania nieruchomego obrazu.
eCLIP
Metoda pozwalająca ustalić, w których miejscach RNA wiąże się z określonymi białkami. W tym badaniu wykorzystano ją do analizy całego genomu SARS-CoV-2.
eFuse
Elektroniczny bezpiecznik sterowany programowo. Ma wykrywać nadmierny przepływ prądu i odłączać chroniony obwód.
eMTBR-tau243
Marker związany z białkiem tau, opracowywany początkowo do wykrywania zmian tau w chorobie Alzheimera. Jego poziom badano we krwi i płynie mózgowo-rdzeniowym jako możliwy wskaźnik zmian CTE.
eVLP
Inżynierowane cząstki naśladujące wybrane właściwości cząstek wirusowych i wykorzystywane do dostarczania narzędzi do komórek.
eVTOL
Elektryczny statek powietrzny zdolny do pionowego startu i lądowania. Taka konstrukcja nie wymaga konwencjonalnego pasa startowego.
echinokandyny
Klasa leków przeciwgrzybiczych, które są zazwyczaj stosowane w leczeniu zakażeń Candida auris.
echokardiografia
Badanie obrazowe serca wykorzystujące ultradźwięki. Umożliwia ocenę jego budowy, pracy zastawek i przepływu krwi.
echosonda
Urządzenie wykorzystujące fale dźwiękowe do wykrywania obiektów pod wodą i oceny ich położenia. W opisanym zastosowaniu pomaga szacować obecność ryb pod dryfującą konstrukcją.
edge rusher
Obrońca ustawiany przy krawędzi linii, specjalizujący się w atakowaniu rozgrywającego i ograniczaniu akcji biegowych.
edtech
Sektor technologii edukacyjnych, obejmujący narzędzia i usługi cyfrowe wspierające nauczanie, uczenie się lub organizację edukacji.
edukacja medialna
Rozwijanie wiedzy i umiejętności potrzebnych do świadomego odbierania, oceniania i tworzenia treści medialnych.
edukacja specjalna
System wsparcia edukacyjnego dostosowany do potrzeb uczniów z niepełnosprawnościami lub innymi szczególnymi potrzebami.
edukacja spersonalizowana
Model nauczania dostosowujący treści, tempo lub metody pracy do potrzeb, możliwości i postępów konkretnego ucznia.
edukacja zdrowotna
Przedmiot lub obszar kształcenia poświęcony wiedzy i umiejętnościom związanym ze zdrowiem, profilaktyką oraz bezpieczeństwem. Jego realizacja wymaga określonego programu i organizacji zajęć.
edycja fizyczna
Wersja gry sprzedawana w pudełku i na fizycznym nośniku. W przypadku konsol może to być płyta, choć jej obecność nie zawsze oznacza pełną zawartość potrzebną do uruchomienia gry.
edycja limitowana
Wersja produktu wyprodukowana w z góry określonej, ograniczonej liczbie egzemplarzy.
edytor zasad azowych
Narzędzie do precyzyjnej zmiany pojedynczych zasad w DNA bez przecinania obu nici materiału genetycznego.
efekt blokady kredytowej
Sytuacja, w której właściciele mieszkań nie chcą przeprowadzać się, ponieważ nowy kredyt byłby znacznie droższy od obecnego.
efekt cieplarniany
Zjawisko polegające na zatrzymywaniu części promieniowania podczerwonego przez gazy atmosferyczne. W opisywanej hipotezie efekt ten miał być wzmacniany przez oddziaływanie wodoru z dwutlenkiem węgla.
efekt off-target
Nieplanowana modyfikacja DNA zachodząca poza wyznaczoną sekwencją docelową.
efekt przyziemny
Rozwiązanie aerodynamiczne wykorzystujące przepływ powietrza pod samochodem do zwiększania docisku.
efektywna stawka
Rzeczywisty poziom obciążenia po uwzględnieniu przewidzianych ulg, obniżek lub innych warunków. Może być niższy od stawki nominalnej określonej w przepisach.
efektywność energetyczna
Miara tego, ile użytecznego rezultatu można uzyskać z określonej ilości zużytej energii. Wyższa efektywność oznacza osiąganie podobnego efektu przy mniejszym zużyciu energii.
efektywność fotosyntezy
Miara tego, jak skutecznie symbiotyczne glony wykorzystują światło do wytwarzania produktów fotosyntezy dostępnych dla koralowca.