Słownik redakcyjny
Definicje i pojęcia
Uporządkowany indeks terminów technicznych, prawnych, gospodarczych i naukowych występujących w naszych publikacjach.
- Liczba haseł
- 5882
- Widoczny zakres
- 3331-3420
Indeks alfabetyczny
N
90 haseł
nakłady inwestycyjne
Wydatki przeznaczone na tworzenie, zakup, rozbudowę lub modernizację aktywów wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo, takich jak sklepy, budynki, wyposażenie czy infrastruktura.
nakłady kapitałowe
Wydatki na nabycie, budowę lub modernizację trwałych zasobów przedsiębiorstwa, takich jak zakłady, maszyny i wyposażenie. Służą zwiększaniu lub utrzymaniu zdolności produkcyjnych.
należyta procedura
Należyta procedura to zestaw zasad zapewniających, że decyzja wpływająca na prawa lub interesy osoby jest podejmowana w sposób uporządkowany, uzasadniony i możliwy do zakwestionowania.
nalokson
Lek stosowany do odwracania przedawkowania opioidów. W materiale opisano go jako preparat dostępny w postaci aerozolu do nosa.
nalot
Atak przeprowadzony z powietrza, zwykle z użyciem samolotów, śmigłowców lub bezzałogowych statków powietrznych.
naloty
Ataki prowadzone z powietrza przeciwko celom znajdującym się na ziemi lub na powierzchni wody.
namierzanie celów
Proces ustalania położenia i charakterystyki celu, zwykle przy użyciu danych rozpoznawczych, systemów obserwacji lub innych sensorów, aby umożliwić jego śledzenie albo zaatakowanie.
namiot dachowy
Składany namiot montowany na dachu samochodu. Pozwala przeznaczyć wnętrze auta na przewożenie wyposażenia, a po rozłożeniu tworzy oddzielne miejsce do spania.
namorzyny
Zbiorowiska drzew i krzewów rosnących na zasolonych, okresowo zalewanych wybrzeżach stref tropikalnych i subtropikalnych.
nanocząsteczki
Nanocząsteczki to bardzo małe cząstki, których rozmiar, kształt i właściwości powierzchni mogą zmieniać sposób oddziaływania z komórkami. W kosmetyce bada się je między innymi jako nośniki wybranych składników.
nanocząstki upkonwertujące
Nanocząstki, które pod wpływem promieniowania o jednej długości fali emitują światło o innej, zwykle krótszej długości fali.
nanomateriał wapniowo-glinokrzemianowy
Materiał zbudowany z bardzo małych struktur zawierających wapń, glin i krzem. W opisywanym badaniu miał wspierać krzepnięcie oraz regenerację kości.
nanoplastiki
Najmniejsze cząstki tworzyw sztucznych, w omawianym przeglądzie mniejsze niż około 1 mikrometr. Mogą przekraczać błony biologiczne łatwiej niż większe cząstki.
napięcia geopolityczne
Napięcia geopolityczne to nasilona rywalizacja lub sprzeczność interesów państw i innych podmiotów politycznych dotycząca wpływów, bezpieczeństwa, terytorium albo zasobów.
napięcie elektryczne
Napięcie elektryczne opisuje różnicę potencjałów w układzie i jest podawane między innymi w woltach, oznaczanych symbolem V.
napęd AWD
Napęd na wszystkie koła, w którym moment obrotowy może być przekazywany do każdego z kół pojazdu lub urządzenia.
napęd bateryjny
Układ napędowy, w którym energia zgromadzona w akumulatorze zasila silnik elektryczny. Nie wymaga bezpośredniego spalania paliwa w celu napędzania pojazdu.
napęd elektryczny
Układ napędowy wykorzystujący silnik elektryczny do wytwarzania siły napędowej pojazdu. W samochodach energia jest zwykle dostarczana z akumulatora.
napęd hybrydowy
System napędowy łączący silnik spalinowy z co najmniej jednym silnikiem elektrycznym oraz układem sterującym przepływem energii. W zależności od konstrukcji akumulator jest ładowany podczas jazdy lub także z zewnętrznego źródła.
napęd na cztery koła
Układ napędowy przekazujący moment obrotowy na wszystkie cztery koła. Może ułatwiać jazdę po trudniejszej nawierzchni, ale sam nie zastępuje odpowiednich opon ani rozsądnej oceny trasy.
napęd na przednie koła
Napęd na przednie koła to układ, w którym moment obrotowy silnika jest przekazywany na koła przedniej osi, odpowiedzialne za napędzanie samochodu.
napęd na tylne koła
Układ, w którym moment obrotowy trafia na tylne koła. Jest często stosowany w samochodach przeznaczonych do driftu.
napęd na wszystkie koła
Układ, który może przekazywać moment obrotowy do przedniej i tylnej osi. W CX-5 system i-Activ AWD ma reagować na dane dotyczące sposobu prowadzenia auta, aby wcześniej ograniczać ryzyko utraty przyczepności.
narracja
Narracja w komunikacji publicznej to sposób porządkowania i przedstawiania faktów, który nadaje im określone znaczenie.
narracja polityczna
Sposób przedstawiania wydarzeń i problemów politycznych, który nadaje im określone znaczenie oraz porządkuje interpretację odbiorców.
naruszenie patentu
Wykorzystanie chronionego rozwiązania bez zgody właściciela patentu lub poza zakresem udzielonego uprawnienia.
naruszenie przestrzeni powietrznej
Naruszenie przestrzeni powietrznej to wtargnięcie statku powietrznego lub innego obiektu do obszaru powietrznego kontrolowanego przez dane państwo bez wymaganej zgody albo z naruszeniem obowiązujących zasad.
narzędzia deweloperskie
Narzędzia deweloperskie to programy, biblioteki i środowiska wspierające tworzenie, testowanie, analizowanie oraz wdrażanie oprogramowania.
narzędzia hydrauliczne
Urządzenia wykorzystujące ciśnienie płynu do wywierania dużej siły, stosowane między innymi do rozcinania lub rozsuwania elementów pojazdu podczas akcji ratunkowej.
narzędzie agentowe
Narzędzie wykorzystujące AI do wykonywania złożonych lub wieloetapowych zadań na podstawie określonego celu użytkownika.
narzędzie deweloperskie
Program lub usługa wspierająca tworzenie, testowanie, wdrażanie albo utrzymywanie oprogramowania.
narzędzie nadzorcze
Program, system lub usługa służąca do obserwowania, rejestrowania albo analizowania aktywności osób, urządzeń lub sieci. Może być używane w celach administracyjnych, bezpieczeństwa lub kontroli.
nastroje inwestorów
Nastroje inwestorów to ogólne nastawienie uczestników rynku do ryzyka i perspektyw gospodarczych, wpływające na ich skłonność do kupowania lub sprzedawania aktywów.
nastroje rynkowe
Zbiorowe nastawienie uczestników rynku wobec perspektyw gospodarczych, cen aktywów lub określonych sektorów.
nastroje społeczne
Ogólny stan opinii, emocji i ocen występujących w określonej zbiorowości w związku z sytuacją społeczną lub gospodarczą.
naturalizacja
Procedura, w której osoba niebędąca obywatelem od urodzenia uzyskuje obywatelstwo na podstawie decyzji państwa i po spełnieniu określonych warunków.
natężenie ruchu
Liczba pojazdów przejeżdżających przez określony punkt lub odcinek drogi w jednostce czasu.
nauka obywatelska
Nauka obywatelska polega na gromadzeniu danych przez osoby spoza instytucji badawczych, często za pomocą aplikacji lub innych narzędzi.
nauki społeczne
Dziedziny nauki badające funkcjonowanie ludzi, grup i instytucji oraz relacje zachodzące w społeczeństwie.
nawadnianie organizmu
Uzupełnianie płynów potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu, szczególnie istotne podczas wysokiej temperatury.
nawiązka
Świadczenie pieniężne orzekane przez sąd w związku z popełnieniem czynu zabronionego. Jest wpłacane na rzecz pokrzywdzonego albo wskazanej instytucji lub organizacji.
nazwa kodowa
Tymczasowe, umowne oznaczenie produktu lub projektu używane przed jego oficjalną prezentacją albo nadaniem nazwy handlowej.
negocjacje
Proces uzgadniania stanowisk przez strony mające różne interesy, którego celem jest osiągnięcie porozumienia lub wypracowanie wzajemnie akceptowalnych warunków.
negocjacje dyplomatyczne
Formalne rozmowy prowadzone przez przedstawicieli państw lub organizacji międzynarodowych w celu uzgodnienia stanowisk, rozwiązania sporu albo zawarcia porozumienia.
negocjacje wielostronne
Rozmowy prowadzone z udziałem więcej niż dwóch stron, dotyczące uzgodnienia wspólnego stanowiska, warunków współpracy albo rozwiązania sporu.
neoantygen
Białka powstające w komórkach nowotworowych w związku z mutacjami. Mogą służyć układowi odpornościowemu jako cechy rozpoznawcze guza.
neocloud
Wyspecjalizowana platforma chmurowa dostosowana do określonych obciążeń obliczeniowych, w tym zadań inferencyjnych AI.
neon
Neon to źródło światła wykorzystujące wyładowanie elektryczne w gazie zamkniętym w szklanej rurce, często używane w szyldach.
neosędziowie
Określenie używane wobec sędziów powołanych z udziałem obecnej Krajowej Rady Sądownictwa, których status jest kwestionowany ze względu na zastrzeżenia dotyczące procedury powołania.
netto
Określenie wartości podanej bez uwzględnienia podatku od towarów i usług oraz innych podatków naliczanych przy sprzedaży.
networking
Świadome budowanie i podtrzymywanie relacji zawodowych, które mogą ułatwiać wymianę wiedzy, rekomendacje lub nawiązywanie współpracy.
neuronauka
Dziedzina nauki badająca układ nerwowy, w tym jego budowę, działanie i wpływ na zachowanie oraz procesy poznawcze. Łączy metody stosowane między innymi w biologii, medycynie i psychologii.
neurony engramowe
Grupa neuronów, których aktywność i połączenia są związane z zapisaniem określonego wspomnienia.
neuroprzekaźniki
Substancje chemiczne umożliwiające przekazywanie sygnałów między komórkami układu nerwowego.
neutralność emisyjna
Stan, w którym ilość gazów cieplarnianych emitowanych do atmosfery jest równoważona przez ich pochłanianie lub usuwanie, tak aby bilans emisji netto wynosił zero.
neutralność klimatyczna
Stan, w którym emisje gazów cieplarnianych netto są równoważone przez ich pochłanianie lub usuwanie. Osiągnięcie tego celu nie oznacza natychmiastowego zatrzymania ocieplenia.
neutralność państwa
Polityka nieangażowania się w konflikty zbrojne i sojusze wojskowe, której szczegółowe zasady mogą być określane przez państwo.
neutrofile
Neutrofile to rodzaj białych krwinek należących do układu odpornościowego. Szybko docierają do miejsc infekcji, gdzie pomagają zwalczać drobnoustroje, ale przy nadmiernej aktywacji mogą uszkadzać zdrowe tkanki.
nieautoryzowany dostęp
Nieautoryzowany dostęp to uzyskanie dostępu do systemu, sieci lub danych bez zgody właściciela albo z pominięciem wymaganych uprawnień.
niebieska flaga
Flaga sygnalizująca kierowcy, że zbliża się do niego szybszy samochód, zwykle jadący na okrążeniu lidera.
niechroniony skręt w lewo
Skręt w lewo wykonywany bez odrębnej fazy lub rozwiązania zapewniającego bezkolizyjność, zwykle wymagający ustąpienia pierwszeństwa innym uczestnikom ruchu.
niedbalstwo
W prawie niedbalstwo oznacza niezachowanie wymaganej staranności, które może prowadzić do powstania szkody i odpowiedzialności prawnej.
niedokrwistość hemolityczna
Stan, w którym liczba czerwonych krwinek w organizmie spada. Może prowadzić do zmęczenia i duszności.
niedopełnienie obowiązków
Niedopełnienie obowiązków to niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie czynności, do których dana osoba była zobowiązana na podstawie prawa, umowy albo pełnionej funkcji.
niedoszacowanie
Sytuacja, w której odnotowana lub obliczona wartość jest prawdopodobnie niższa od rzeczywistej. W przypadku zachorowań może wynikać między innymi z niezgłoszenia, niewykrycia lub niepotwierdzenia części przypadków.
niedotlenienie
Stan, w którym tkanka lub komórka otrzymuje mniej tlenu, niż potrzebuje do prawidłowego funkcjonowania. Może zaburzać procesy energetyczne i pracę komórek.
niedożywienie
Stan, w którym organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości składników odżywczych w stosunku do swoich potrzeb. W badaniu rozróżniano jego umiarkowane i ciężkie nasilenie.
niekompensowalny stres cieplny
Stan, w którym organizm traci zdolność skutecznego chłodzenia się. Zwiększa to ryzyko poważnych problemów zdrowotnych i śmierci.
niekorzystne rozporządzenie mieniem
W prawie karnym jest to działanie, wskutek którego pokrzywdzony podejmuje decyzję dotyczącą swojego majątku, powodującą dla niego stratę lub inne niekorzystne skutki majątkowe.
nielegalne finansowanie kampanii
Pozyskiwanie lub wydatkowanie środków na kampanię wyborczą z naruszeniem przepisów regulujących źródła, limity albo sposób rozliczania takich pieniędzy.
nielegalne posiadanie
Władanie określonym przedmiotem wbrew przepisom prawa, niezależnie od tego, czy osoba posiadająca jest jego właścicielem.
nieletni
Osoba podlegająca szczególnym przepisom prawa dotyczącym nieletnich; w sprawach o czyn karalny chodzi co do zasady o osobę, która w chwili czynu miała od 13 do 17 lat.
nieograniczone przesyłanie typów plików
Błąd pozwalający przesłać plik bez właściwego ograniczenia jego rodzaju lub zawartości.
nieoznakowany radiowóz
Policyjny pojazd niewyróżniający się zewnętrznym oznakowaniem radiowozu. Może być wykorzystywany między innymi do obserwacji i kontroli ruchu drogowego.
niepewność prawna
Sytuacja, w której nie jest jasne, jak należy rozumieć, stosować lub egzekwować obowiązujące przepisy. Może wynikać z luk, sprzeczności albo niejednoznacznego brzmienia prawa.
niepewność regulacyjna
Niepewność regulacyjna to brak przewidywalności dotyczącej przyszłych przepisów, ich interpretacji lub stosowania. Utrudnia ocenę opłacalności i ryzyka inwestycji.
nieprawomocność wyroku
Stan, w którym wyrok nie jest jeszcze ostateczny i może zostać zaskarżony do sądu wyższej instancji. Do czasu uprawomocnienia rozstrzygnięcie może zostać zmienione lub uchylone.
nierównowaga rynkowa
Sytuacja, w której podaż towaru nie odpowiada popytowi, powodując niedobór albo nadwyżkę.
nierówności szans
Różnice w dostępie do edukacji, kapitału, pracy lub innych możliwości rozwoju, wynikające z sytuacji społecznej i ekonomicznej. Oznaczają, że osoby o podobnych zdolnościach mogą mieć odmienne perspektywy z powodu warunków, w których dorastają.
nieskończone przewijanie
Funkcja interfejsu, która automatycznie ładuje kolejne treści podczas przesuwania ekranu, bez wyraźnego końca przeglądanej listy.
niespodzianka przychodowa
Różnica między rzeczywistymi przychodami spółki lub grupy spółek a przychodami prognozowanymi przez analityków. Dodatnia wartość oznacza wynik wyższy od oczekiwań.
niesprężyste zagęszczanie osadów
Trwałe zmniejszenie objętości osadów wskutek ich ściśnięcia, którego nie cofa powrót wody do podłoża. Zmniejsza ono przestrzeń porową, a tym samym pojemność warstwy wodonośnej.
niestabilność plazmy
Zakłócenie zachowania plazmy, które może szybko narastać i przerwać reakcję fuzyjną.
nieuczciwa konkurencja
Działania przedsiębiorcy sprzeczne z zasadami uczciwego obrotu, które mogą szkodzić konkurentom, konsumentom lub prawidłowemu funkcjonowaniu rynku.
nieumyślne spowodowanie śmierci
Doprowadzenie do śmierci człowieka bez zamiaru jej spowodowania, wskutek naruszenia wymaganych zasad ostrożności lub niedochowania należytej staranności.
niewiążąca oferta
Wstępna propozycja zawarcia transakcji, która co do zasady nie zobowiązuje stron do jej przeprowadzenia ani podpisania umowy końcowej.
niewydolność serca
Stan, w którym serce nie pompuje krwi w sposób wystarczający do potrzeb organizmu. Może rozwijać się stopniowo, mieć różne przyczyny i przebieg oraz ulegać poprawie, stabilizacji albo pogorszeniu.
niewypłacalność
Stan, w którym podmiot nie jest w stanie wykonywać swoich zobowiązań finansowych, na przykład zwrócić klientom należnych pieniędzy.
niezależna weryfikacja
Sprawdzanie prawdziwości informacji na podstawie niezależnych danych, źródeł lub metod, a nie wyłącznie oficjalnych komunikatów zainteresowanych władz.
niezależne rady monitorujące
Organy kontrolujące warunki w więzieniach i ośrodkach detencji imigracyjnej.