Zdjęcie: © Pommelien da Silva Cosme / Unsplash
Źródło: unsplash.com/photos/9Ccls-RmXq8
Na wzgórzach północno-zachodniego Maroka archeolodzy zbadali rozległy system fosy, wału i muru, którego początki sięgają od 4000 do 3500 lat wstecz. Konstrukcja znajduje się w Oued Beht, nad rzeką, od której stanowisko otrzymało nazwę. Datowanie związanych z nią osadów wskazuje, że powstała w drugim tysiącleciu p.n.e., w okresie odpowiadającym epoce brązu w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego.
Autorzy nowych badań określają odkryty układ jako najstarszą potwierdzoną konstrukcję obronną w Afryce Północnej poza Egiptem. Nie chodzi jednak o prosty, jednofazowy mur. Wykopaliska przeprowadzone w 2023 roku ujawniły wieloetapowy system obejmujący rów, nasyp ziemny oraz mur zbudowany w poprzek wąskiej części grzbietu. Z jednej strony znajdowała się rzeka, z drugiej wąwóz. Konstrukcja odcinała południowy kraniec grzbietu i zapewniała mu ochronę.
Obecność wałów i murów w tym miejscu odnotowywano już od lat trzydziestych XX wieku. Francuski archeolog Armand Ruhlmann opisał układ trzech murów, podczas gdy czwartą stronę miało zabezpieczać naturalne, strome zbocze grzbietu. Taki typ stanowiska określano jako zamknięty, ufortyfikowany cypel. Przez dziesięciolecia nie było jednak wiadomo, czym dokładnie były te konstrukcje i kiedy je wzniesiono. Dopiero nowe wykopaliska oraz datowanie radiowęglowe
Słownik artykułu
Krótkie objaśnienia terminów występujących w tekście. Każde hasło prowadzi do szerszej definicji i przykładów użycia.
Budowla lub zespół budowli przeznaczonych do ochrony określonego obszaru albo kontrolowania dostępu do niego.
Metoda określania wieku materiałów zawierających węgiel, wykorzystywana między innymi w archeologii.
Końcowa faza neolitu, czyli okresu rozwoju społeczności rolniczych i hodowlanych.
Badacze nie ustalili, jakie zagrożenie skłoniło mieszkańców Oued Beht do budowy systemu obronnego. Dostępne dane nie wskazują jednoznacznie na konkretną inwazję ani na przybycie określonej grupy najeźdźców. Bardziej prawdopodobne są procesy związane z rosnącą konkurencją o ziemię i zasoby, a także z kontrolą przemieszczania się przez krajobraz. Konstrukcja mogła służyć ochronie społeczności, zabezpieczeniu ważnego miejsca albo podkreśleniu władzy nad strategicznym odcinkiem terenu.
Sama skala przedsięwzięcia ma znaczenie niezależnie od tego, jaką funkcję pełniła budowla. Wzniesienie wału i wykopanie fosy wymagały planowania, uzgodnienia prac oraz zaangażowania większej liczby ludzi. Oznacza to, że społeczność dysponowała sposobami organizacji pracy i podejmowania wspólnych decyzji. Odkrycie nie pozwala jeszcze odtworzyć jej struktury politycznej ani określić, czy istniała jedna dominująca grupa przywódcza. Pokazuje jednak, że społeczności zamieszkujące ten region były zdolne do realizacji złożonych projektów budowlanych.
Oued Beht jest znacznie większym stanowiskiem niż sam system obronny. Wykopaliska ujawniły ślady aktywności człowieka rozproszonej na obszarze co najmniej dziesięciu hektarów. Najstarsza duża faza użytkowania przypada na połowę czwartego i początek trzeciego tysiąclecia p.n.e., czyli okres neolitu schyłkowego, określany także jako Finalny neolit. Pozostałości roślin i zwierząt wskazują na obecność społeczności rolniczej. Mieszkańcy uprawiali między innymi jęczmień i pszenicę, zbierali dzikie rośliny oraz hodowali zwierzęta.
Stanowisko było także ośrodkiem produkcji rzemieślniczej. Archeolodzy znaleźli tysiące wypolerowanych kamiennych siekier i innych narzędzi, a także starannie wykonane naczynia, czasem ozdobione malowanymi wzorami. Nadal nie wiadomo, czy Oued Beht było stałą wsią, sezonowym miejscem gromadzenia się ludzi, czy formą osady, dla której nie mamy jeszcze odpowiedniego modelu porównawczego. Bez względu na tę kwestię było ważnym punktem krajobrazu północno-zachodniego Maroka.
Wcześniejsza aktywność koncentrowała się na większej i bardziej otwartej północnej części stanowiska. W okresie, z którym wiąże się odkryty system obronny, środek ciężkości przesunął się na węższy i łatwiejszy do zabezpieczenia południowy grzbiet. Może to wskazywać na zmianę sposobu organizowania osady i korzystania z terenu. Jest to jednak interpretacja, a nie bezpośredni dowód na konkretny kryzys lub konflikt. Dalsze wykopaliska będą potrzebne, aby ustalić, jak długo system pozostawał używany i jaką rolę odgrywał w codziennym życiu mieszkańców.
Przez długi czas późna prehistoria Maghrebu, obejmującego dzisiejsze Maroko, Algierię i Tunezję, była słabiej rozpoznana niż dzieje sąsiedniej Iberii czy wschodniej części Morza Śródziemnego. Materiał archeologiczny z Afryki Północnej był bardziej fragmentaryczny, dlatego trudniej było ocenić skalę i złożoność tamtejszych społeczności. Ostatnie badania w Oued Beht zmieniają ten obraz. Zebrane dane wskazują, że region miał własne ośrodki rolnicze i rzemieślnicze oraz uczestniczył w szerszych procesach zachodzących po obu stronach zachodniego basenu Morza Śródziemnego.
W drugim tysiącleciu p.n.e. w południowej Iberii rozwijały się społeczności kultury argaryjskiej, znane z planowanej zabudowy, osad na wzgórzach, rozwiniętej metalurgii, w tym produkcji brązu, oraz wyraźnych różnic społecznych widocznych w praktykach pogrzebowych. Część z tych osad miała również umocnienia i strategiczne położenie. Oued Beht wpisuje się w szerszy obraz przemian, w których znaczenie zyskiwały kontrola terytorium, zasobów i szlaków przemieszczania. Odkrycie nie dowodzi jednak bezpośredniego związku między konkretnymi społecznościami Maroka i Iberii. Wspiera jedynie ostrożną hipotezę, że północno-zachodnia Afryka nie była wówczas odizolowana od sieci kontaktów śródziemnomorskich.
Grzbiet Oued Beht nie był wykorzystywany tylko w prehistorii. W okresie średniowiecza, od 11. do 13. wieku n.e., system obronny został odbudowany. Na pobliskim wierzchołku wzgórza powstała osada lub gospodarstwo, a pomiędzy tymi obszarami założono cmentarz. Pozostałości te dostarczają rzadkich informacji o wiejskich społecznościach funkcjonujących wiele stuleci po opuszczeniu wcześniejszej osady.
Oued Beht jawi się więc jako krajobraz wielokrotnie wybierany przez różne społeczności, a nie stanowisko związane z jednym okresem historycznym. Najnowsze ustalenia pokazują, że mieszkańcy regionu już w epoce brązu potrafili koordynować budowę dużych struktur i reagować na zmieniające się warunki społeczne. Nie wyjaśniają jeszcze wszystkich przyczyn powstania umocnień ani dokładnego charakteru dawnych kontaktów z Europą. Dostarczają jednak ważnego punktu odniesienia dla badań nad rozwojem społeczności Maghrebu, od wczesnych rolników po średniowieczny świat wiejski.
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!
