Słownik redakcyjny
Definicje i pojęcia
Uporządkowany indeks terminów technicznych, prawnych, gospodarczych i naukowych występujących w naszych publikacjach.
- Liczba haseł
- 3872
- Widoczny zakres
- 1801-1890
Indeks alfabetyczny
M
8 haseł
multimodalne wideo
Wideo lub system wideo wykorzystujący jednocześnie więcej niż jeden rodzaj danych, na przykład obraz, tekst, dźwięk albo informacje o ruchu.
multimodalność
Zdolność systemu do przetwarzania lub łączenia różnych typów danych, na przykład tekstu, dźwięku i obrazu. Pozwala obsługiwać interakcje wykorzystujące więcej niż jeden rodzaj wejścia.
multiversum
Koncepcja wielu równoległych rzeczywistości, między którymi w fikcji mogą przemieszczać się bohaterowie.
mundur galowy
Uroczysty rodzaj umundurowania noszony podczas oficjalnych ceremonii, reprezentacyjnych wystąpień i wydarzeń o podniosłym charakterze.
muralista
Artysta tworzący murale, czyli wielkoformatowe obrazy malowane bezpośrednio na ścianach lub innych stałych powierzchniach.
mutacja
Mutacja to zmiana w materiale genetycznym organizmu lub wirusa. Może wpływać na jego właściwości, ale sama obecność mutacji nie przesądza o zmianie przebiegu zakażenia.
mutant
Organizm określany jako mutant ma cechę wynikającą z mutacji, czyli zmiany w materiale genetycznym.
myślenie probabilistyczne
Sposób analizowania przyszłości polegający na ocenianiu prawdopodobieństwa różnych zdarzeń zamiast zakładania jednego pewnego scenariusza.
N
82 haseł
nabłonek barwnikowy siatkówki
Nabłonek barwnikowy siatkówki to warstwa komórek sąsiadująca z fotoreceptorami, która wspiera ich funkcjonowanie i usuwa zużyte fragmenty ich struktur.
naciski militarne
Działania polegające na wykorzystaniu lub groźbie wykorzystania siły wojskowej w celu wpłynięcia na decyzje albo zachowanie innego państwa lub podmiotu.
naciski na media
Działania mające skłonić redakcję, dziennikarza lub właściciela medium do określonego sposobu działania albo przedstawiania informacji.
nacjonalizm
Ideologia lub ruch polityczny uznający naród za podstawową wspólnotę polityczną i podkreślający jego odrębność oraz nadrzędne znaczenie.
nadajnik GPS
Urządzenie wykorzystujące system GPS do ustalania położenia zwierzęcia i przekazywania danych o jego przemieszczaniu.
nadawca publiczny
Organizacja medialna realizująca zadania informacyjne, edukacyjne lub kulturalne określone w interesie publicznym i zwykle finansowana lub nadzorowana w sposób uregulowany przez państwo.
nadciśnienie płucne
Stan, w którym ciśnienie krwi w naczyniach krążenia płucnego jest podwyższone. Może przeciążać prawą część serca i prowadzić do jej niewydolności.
nadprzewodnik
Materiał, który w odpowiednio niskiej temperaturze przewodzi prąd elektryczny bez oporu. Nadprzewodniki mogą służyć do wytwarzania bardzo silnych pól magnetycznych.
nadpłynność
Nadpłynność banku oznacza posiadanie zasobu płynnych środków większego niż potrzebny do bieżącego regulowania zobowiązań. Może ograniczać presję na natychmiastowe pozyskiwanie finansowania.
nadużywanie pozycji publicznej
Nadużywanie pozycji publicznej polega na wykorzystywaniu uprawnień, wpływów lub dostępu związanych z funkcją publiczną do celów prywatnych albo na rzecz innych osób.
nadwozie
Zewnętrzna część pojazdu obejmująca między innymi przestrzeń dla pasażerów i elementy umożliwiające przewożenie osób lub ładunku. Jego forma określa typ i wygląd samochodu.
nadwozie typu fastback
Typ nadwozia, w którym linia dachu płynnie opada w stronę krótkiej tylnej części auta. Rozwiązanie łączy sportową sylwetkę z większą funkcjonalnością niż klasyczne coupe.
nadwozie typu ute
Ute to samochód osobowy lub sportowy przebudowany tak, aby za kabiną kierowcy miał otwartą skrzynię ładunkową.
nadzorca
Osoba obecna w pojeździe autonomicznym, która obserwuje działanie systemu i może w określonych sytuacjach przejąć kontrolę lub zareagować.
nadzorca ładunku
Osoba odpowiedzialna za kontrolę przyjmowania, rozmieszczenia, zabezpieczenia i dokumentowania ładunku na jednostce pływającej.
nadzór epidemiologiczny
Stałe gromadzenie, analizowanie i interpretowanie danych o chorobach oraz przekazywanie ich służbom zdrowia. Umożliwia wykrywanie zakażeń, śledzenie ich szerzenia i reagowanie na ogniska.
nadzór merytoryczny
Nadzór merytoryczny to kontrolowanie poprawności i jakości wykonywania określonych zadań przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje lub uprawnienia.
nadzór nad rynkiem kryptoaktywów
Działania organów publicznych mające zapewniać zgodność działalności związanej z kryptoaktywami z przepisami oraz ograniczać ryzyka dla uczestników rynku. Obejmują między innymi monitorowanie podmiotów i egzekwowanie wymogów prawnych.
nadzór społeczny
Kontrola działań instytucji lub podmiotów przez obywateli, organizacje społeczne albo inne niezależne grupy reprezentujące interes publiczny.
nadzór weterynaryjny
Nadzór weterynaryjny to działania organów i uprawnionych specjalistów służące kontroli zdrowia zwierząt oraz przestrzegania wymagań weterynaryjnych.
nagrywanie bez zgody
Utrwalanie obrazu lub dźwięku osoby bez uzyskania jej zgody na takie działanie.
najem długoterminowy
Odpłatne udostępnianie mieszkania lub innego lokalu na dłuższy okres, zwykle z przeznaczeniem na stałe zamieszkanie.
najem krótkoterminowy
Odpłatne udostępnianie lokalu na krótki okres, zwykle w związku z pobytem turystycznym lub czasowym, często za pośrednictwem platform internetowych.
nakaz ewakuacji
Oficjalne polecenie opuszczenia zagrożonego obszaru w celu ochrony życia i zdrowia ludzi.
nakaz geofence
Nakaz geofence to żądanie skierowane do firmy technologicznej o przekazanie danych o urządzeniach znajdujących się w określonym obszarze i czasie. Może obejmować także osoby, których nie podejrzewa się o przestępstwo.
nakaz sądowy
Formalne polecenie wydane przez sąd, które może upoważniać organy do przeprowadzenia określonej czynności, takiej jak przeszukanie lub zajęcie rzeczy.
nakłady inwestycyjne
Wydatki przeznaczone na tworzenie, zakup, rozbudowę lub modernizację aktywów wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo, takich jak sklepy, budynki, wyposażenie czy infrastruktura.
nakłady kapitałowe
Wydatki na nabycie, budowę lub modernizację trwałych zasobów przedsiębiorstwa, takich jak zakłady, maszyny i wyposażenie. Służą zwiększaniu lub utrzymaniu zdolności produkcyjnych.
należyta procedura
Należyta procedura to zestaw zasad zapewniających, że decyzja wpływająca na prawa lub interesy osoby jest podejmowana w sposób uporządkowany, uzasadniony i możliwy do zakwestionowania.
nalot
Atak przeprowadzony z powietrza, zwykle z użyciem samolotów, śmigłowców lub bezzałogowych statków powietrznych.
naloty
Ataki prowadzone z powietrza przeciwko celom znajdującym się na ziemi lub na powierzchni wody.
namierzanie celów
Proces ustalania położenia i charakterystyki celu, zwykle przy użyciu danych rozpoznawczych, systemów obserwacji lub innych sensorów, aby umożliwić jego śledzenie albo zaatakowanie.
namorzyny
Zbiorowiska drzew i krzewów rosnących na zasolonych, okresowo zalewanych wybrzeżach stref tropikalnych i subtropikalnych.
nanocząsteczki
Nanocząsteczki to bardzo małe cząstki, których rozmiar, kształt i właściwości powierzchni mogą zmieniać sposób oddziaływania z komórkami. W kosmetyce bada się je między innymi jako nośniki wybranych składników.
nanocząstki upkonwertujące
Nanocząstki, które pod wpływem promieniowania o jednej długości fali emitują światło o innej, zwykle krótszej długości fali.
napięcia geopolityczne
Napięcia geopolityczne to nasilona rywalizacja lub sprzeczność interesów państw i innych podmiotów politycznych dotycząca wpływów, bezpieczeństwa, terytorium albo zasobów.
napięcie elektryczne
Napięcie elektryczne opisuje różnicę potencjałów w układzie i jest podawane między innymi w woltach, oznaczanych symbolem V.
napęd AWD
Napęd na wszystkie koła, w którym moment obrotowy może być przekazywany do każdego z kół pojazdu lub urządzenia.
napęd bateryjny
Układ napędowy, w którym energia zgromadzona w akumulatorze zasila silnik elektryczny. Nie wymaga bezpośredniego spalania paliwa w celu napędzania pojazdu.
napęd elektryczny
Układ napędowy wykorzystujący silnik elektryczny do wytwarzania siły napędowej pojazdu. W samochodach energia jest zwykle dostarczana z akumulatora.
napęd hybrydowy
System napędowy łączący silnik spalinowy z co najmniej jednym silnikiem elektrycznym oraz układem sterującym przepływem energii. W zależności od konstrukcji akumulator jest ładowany podczas jazdy lub także z zewnętrznego źródła.
napęd na przednie koła
Napęd na przednie koła to układ, w którym moment obrotowy silnika jest przekazywany na koła przedniej osi, odpowiedzialne za napędzanie samochodu.
narracja
Narracja w komunikacji publicznej to sposób porządkowania i przedstawiania faktów, który nadaje im określone znaczenie.
narracja polityczna
Sposób przedstawiania wydarzeń i problemów politycznych, który nadaje im określone znaczenie oraz porządkuje interpretację odbiorców.
naruszenie przestrzeni powietrznej
Naruszenie przestrzeni powietrznej to wtargnięcie statku powietrznego lub innego obiektu do obszaru powietrznego kontrolowanego przez dane państwo bez wymaganej zgody albo z naruszeniem obowiązujących zasad.
narzędzia deweloperskie
Narzędzia deweloperskie to programy, biblioteki i środowiska wspierające tworzenie, testowanie, analizowanie oraz wdrażanie oprogramowania.
narzędzia hydrauliczne
Urządzenia wykorzystujące ciśnienie płynu do wywierania dużej siły, stosowane między innymi do rozcinania lub rozsuwania elementów pojazdu podczas akcji ratunkowej.
narzędzie agentowe
Narzędzie wykorzystujące AI do wykonywania złożonych lub wieloetapowych zadań na podstawie określonego celu użytkownika.
narzędzie deweloperskie
Program lub usługa wspierająca tworzenie, testowanie, wdrażanie albo utrzymywanie oprogramowania.
narzędzie nadzorcze
Program, system lub usługa służąca do obserwowania, rejestrowania albo analizowania aktywności osób, urządzeń lub sieci. Może być używane w celach administracyjnych, bezpieczeństwa lub kontroli.
nastroje inwestorów
Nastroje inwestorów to ogólne nastawienie uczestników rynku do ryzyka i perspektyw gospodarczych, wpływające na ich skłonność do kupowania lub sprzedawania aktywów.
nastroje rynkowe
Zbiorowe nastawienie uczestników rynku wobec perspektyw gospodarczych, cen aktywów lub określonych sektorów.
nastroje społeczne
Ogólny stan opinii, emocji i ocen występujących w określonej zbiorowości w związku z sytuacją społeczną lub gospodarczą.
naturalizacja
Procedura, w której osoba niebędąca obywatelem od urodzenia uzyskuje obywatelstwo na podstawie decyzji państwa i po spełnieniu określonych warunków.
natężenie ruchu
Liczba pojazdów przejeżdżających przez określony punkt lub odcinek drogi w jednostce czasu.
nauki społeczne
Dziedziny nauki badające funkcjonowanie ludzi, grup i instytucji oraz relacje zachodzące w społeczeństwie.
nawadnianie organizmu
Uzupełnianie płynów potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu, szczególnie istotne podczas wysokiej temperatury.
nawiązka
Świadczenie pieniężne orzekane przez sąd w związku z popełnieniem czynu zabronionego. Jest wpłacane na rzecz pokrzywdzonego albo wskazanej instytucji lub organizacji.
nazwa kodowa
Tymczasowe, umowne oznaczenie produktu lub projektu używane przed jego oficjalną prezentacją albo nadaniem nazwy handlowej.
negocjacje
Proces uzgadniania stanowisk przez strony mające różne interesy, którego celem jest osiągnięcie porozumienia lub wypracowanie wzajemnie akceptowalnych warunków.
negocjacje dyplomatyczne
Formalne rozmowy prowadzone przez przedstawicieli państw lub organizacji międzynarodowych w celu uzgodnienia stanowisk, rozwiązania sporu albo zawarcia porozumienia.
negocjacje wielostronne
Rozmowy prowadzone z udziałem więcej niż dwóch stron, dotyczące uzgodnienia wspólnego stanowiska, warunków współpracy albo rozwiązania sporu.
neocloud
Wyspecjalizowana platforma chmurowa dostosowana do określonych obciążeń obliczeniowych, w tym zadań inferencyjnych AI.
neon
Neon to źródło światła wykorzystujące wyładowanie elektryczne w gazie zamkniętym w szklanej rurce, często używane w szyldach.
neosędziowie
Określenie używane wobec sędziów powołanych z udziałem obecnej Krajowej Rady Sądownictwa, których status jest kwestionowany ze względu na zastrzeżenia dotyczące procedury powołania.
netto
Określenie wartości podanej bez uwzględnienia podatku od towarów i usług oraz innych podatków naliczanych przy sprzedaży.
networking
Świadome budowanie i podtrzymywanie relacji zawodowych, które mogą ułatwiać wymianę wiedzy, rekomendacje lub nawiązywanie współpracy.
neuronauka
Dziedzina nauki badająca układ nerwowy, w tym jego budowę, działanie i wpływ na zachowanie oraz procesy poznawcze. Łączy metody stosowane między innymi w biologii, medycynie i psychologii.
neutralność emisyjna
Stan, w którym ilość gazów cieplarnianych emitowanych do atmosfery jest równoważona przez ich pochłanianie lub usuwanie, tak aby bilans emisji netto wynosił zero.
neutrofile
Neutrofile to rodzaj białych krwinek należących do układu odpornościowego. Szybko docierają do miejsc infekcji, gdzie pomagają zwalczać drobnoustroje, ale przy nadmiernej aktywacji mogą uszkadzać zdrowe tkanki.
nieautoryzowany dostęp
Nieautoryzowany dostęp to uzyskanie dostępu do systemu, sieci lub danych bez zgody właściciela albo z pominięciem wymaganych uprawnień.
niebieska flaga
Flaga sygnalizująca kierowcy, że zbliża się do niego szybszy samochód, zwykle jadący na okrążeniu lidera.
niechroniony skręt w lewo
Skręt w lewo wykonywany bez odrębnej fazy lub rozwiązania zapewniającego bezkolizyjność, zwykle wymagający ustąpienia pierwszeństwa innym uczestnikom ruchu.
niedbalstwo
W prawie niedbalstwo oznacza niezachowanie wymaganej staranności, które może prowadzić do powstania szkody i odpowiedzialności prawnej.
niedopełnienie obowiązków
Niedopełnienie obowiązków to niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie czynności, do których dana osoba była zobowiązana na podstawie prawa, umowy albo pełnionej funkcji.
niedoszacowanie
Sytuacja, w której odnotowana lub obliczona wartość jest prawdopodobnie niższa od rzeczywistej. W przypadku zachorowań może wynikać między innymi z niezgłoszenia, niewykrycia lub niepotwierdzenia części przypadków.
niedotlenienie
Stan, w którym tkanka lub komórka otrzymuje mniej tlenu, niż potrzebuje do prawidłowego funkcjonowania. Może zaburzać procesy energetyczne i pracę komórek.
niekorzystne rozporządzenie mieniem
W prawie karnym jest to działanie, wskutek którego pokrzywdzony podejmuje decyzję dotyczącą swojego majątku, powodującą dla niego stratę lub inne niekorzystne skutki majątkowe.
nielegalne finansowanie kampanii
Pozyskiwanie lub wydatkowanie środków na kampanię wyborczą z naruszeniem przepisów regulujących źródła, limity albo sposób rozliczania takich pieniędzy.
nielegalne posiadanie
Władanie określonym przedmiotem wbrew przepisom prawa, niezależnie od tego, czy osoba posiadająca jest jego właścicielem.
nieletni
Osoba podlegająca szczególnym przepisom prawa dotyczącym nieletnich; w sprawach o czyn karalny chodzi co do zasady o osobę, która w chwili czynu miała od 13 do 17 lat.
nieoznakowany radiowóz
Policyjny pojazd niewyróżniający się zewnętrznym oznakowaniem radiowozu. Może być wykorzystywany między innymi do obserwacji i kontroli ruchu drogowego.