Słownik redakcyjny
Definicje i pojęcia
Uporządkowany indeks terminów technicznych, prawnych, gospodarczych i naukowych występujących w naszych publikacjach.
- Liczba haseł
- 3937
- Widoczny zakres
- 2521-2610
Indeks alfabetyczny
P
90 haseł
program nuklearny
Zorganizowany zakres prac, badań i infrastruktury związanych z technologiami jądrowymi. Może obejmować zastosowania cywilne, energetyczne lub wojskowe.
program pożyczkowy
Program pożyczkowy to mechanizm finansowania, w którym środki są udostępniane w formie pożyczek i podlegają zwrotowi na określonych warunkach. W artykule służy finansowaniu zamówień w sektorze zbrojeniowym.
program produkcyjny
Zorganizowany plan przygotowania i wytwarzania określonego modelu lub rodziny produktów, uwzględniający wymagania techniczne i ekonomiczne.
program ratalny
Rozwiązanie umożliwiające zakup produktu z odroczeniem pełnej płatności i spłatą ceny w regularnych ratach przez ustalony czas.
programowalne sterowniki logiczne (PLC)
Programowalne sterowniki logiczne, oznaczane skrótem PLC, to urządzenia sterujące maszynami i procesami przemysłowymi. Wykonują zaprogramowane instrukcje na podstawie danych otrzymywanych z urządzeń pomiarowych.
prohormon
Prohormon to nieaktywna lub mało aktywna cząsteczka prekursorowa, z której po enzymatycznym przecięciu mogą powstać krótsze peptydy, w tym hormony.
projekcja siły
Zdolność państwa do rozmieszczania i wykorzystywania sił wojskowych poza własnym terytorium w celu wywierania wpływu lub prowadzenia operacji.
projekcje demograficzne
Szacunki dotyczące przyszłej liczby i struktury ludności, opracowywane na podstawie danych oraz założeń dotyczących urodzeń, zgonów i migracji.
projekt wiodący
Projekt wiodący to propozycja legislacyjna, która stanowi podstawę dalszych prac nad danym aktem prawnym. Pozostałe projekty dotyczące tej samej kwestii mogą zostać na tym etapie pominięte.
projektor analogowy
Urządzenie wyświetlające obraz z fizycznej taśmy filmowej, a nie z cyfrowego pliku. Wymaga odpowiedniej aparatury i obsługi taśmy podczas projekcji.
projektowanie inkluzywne
Podejście do projektowania produktów, usług i przestrzeni, które uwzględnia różnorodne możliwości, potrzeby i ograniczenia użytkowników.
projektowanie molekularne
Planowanie i modyfikowanie struktury cząsteczek chemicznych w celu uzyskania określonych właściwości, takich jak zapach, trwałość lub sposób oddziaływania z receptorami.
projekty badawczo-rozwojowe
Przedsięwzięcia łączące badania i prace rozwojowe w celu opracowania nowych lub ulepszonych produktów, technologii albo metod.
prokuratura
Organ państwowy odpowiedzialny za prowadzenie lub nadzorowanie postępowań przygotowawczych oraz reprezentowanie interesu publicznego przed sądem.
promieniowanie kosmiczne
Strumień wysokoenergetycznych cząstek i fal docierających z przestrzeni kosmicznej, który może uszkadzać elektronikę oraz wpływać na organizmy.
promotor genu
Promotor genu to odcinek DNA związany z rozpoczęciem transkrypcji, czyli przepisywaniem informacji z genu na RNA. Stanowi miejsce, do którego mogą przyłączać się czynniki transkrypcyjne i inne białka regulacyjne.
prompt
Prompt to instrukcja, pytanie lub zestaw danych przekazywany modelowi AI w celu uzyskania odpowiedzi albo wykonania zadania. Jego treść wpływa na sposób działania modelu i wynik generowany przez system.
prompt injection
Technika ataku na model językowy, w której specjalnie przygotowana treść wejściowa próbuje skłonić go do zignorowania ustalonych zasad lub wykonania niepożądanych poleceń.
propaganda
Zorganizowane przekazywanie treści mających kształtować poglądy i zachowania odbiorców zgodnie z interesem nadawcy. Propaganda często selekcjonuje informacje i przedstawia je w sposób perswazyjny.
propan-butan
Propan-butan to mieszanina gazów, głównie propanu i butanu, przechowywana w postaci skroplonej pod ciśnieniem i wykorzystywana jako paliwo.
proporcje obrazu
Stosunek szerokości obrazu do jego wysokości, określający jego kształt, na przykład poziomy, pionowy lub kwadratowy.
prospekt
Zawodnik będący na wcześniejszym etapie kariery, którego klub ocenia jako potencjalnie wartościowego gracza na przyszłość, często rozwijającego się w niższych ligach.
prospektywne badanie
Prospektywne badanie polega na zbieraniu i analizowaniu danych dotyczących zdarzeń obserwowanych od momentu rozpoczęcia badania. Pozwala ocenić działanie rozwiązania w rzeczywistych warunkach, zanim znany będzie końcowy wynik obserwacji.
prostatektomia robotyczna
Operacja polegająca na usunięciu gruczołu krokowego z wykorzystaniem systemu robotycznego sterowanego przez chirurga. Jest stosowana między innymi w leczeniu raka prostaty.
protagonista
Główna postać utworu, której działania, doświadczenia lub perspektywa organizują przedstawioną historię.
protagonistka
Główna bohaterka utworu, której działania i losy stanowią centralny element jego fabuły.
protekcjonizm
Polityka ochrony krajowych producentów przed zagraniczną konkurencją za pomocą barier handlowych lub innych preferencji.
protokoły sterowania
Zestawy reguł określających sposób wymiany danych i poleceń między urządzeniem sterującym a dronem.
protokół bezpieczeństwa
Ustalony zestaw zasad i procedur służących rozpoznawaniu zagrożeń, ograniczaniu ryzyka oraz reagowaniu na incydenty związane z działaniem systemu lub organizacji.
protokół danych produktowych
Zestaw uzgodnionych zasad określających, jak systemy zapisują, przekazują i interpretują informacje o produktach.
prototyp
Wczesna, testowa wersja produktu lub urządzenia, tworzona w celu sprawdzenia jego konstrukcji, działania i przydatności przed rozpoczęciem produkcji seryjnej.
prototypowanie
Proces tworzenia i testowania wstępnych wersji produktu lub jego elementu przed rozpoczęciem produkcji docelowej. Pozwala sprawdzić założenia konstrukcyjne i wykryć problemy.
prowadnik pilarki
Element pilarki w postaci szyny, po której porusza się łańcuch tnący.
proweniencja
Proweniencja to udokumentowana historia pochodzenia i własności dzieła lub innego obiektu, obejmująca kolejnych posiadaczy oraz okoliczności jego nabycia, utraty lub przekazania.
prowokacja polityczna
Działanie mające celowo wywołać określoną reakcję polityczną, społeczną lub emocjonalną, często eskalując napięcie.
prywatność
Prawo i możliwość decydowania o dostępie do własnych danych, informacji oraz sfery życia osobistego.
prywatny inwestor
Osoba lub podmiot niebędący organem publicznym, który lokuje kapitał w przedsiębiorstwie, projekcie lub aktywach w oczekiwaniu na korzyści ekonomiczne. Może nabywać udziały, akcje albo inne prawa majątkowe.
przebalansowanie indeksów
Okresowa zmiana składu lub wag spółek w indeksie zgodnie z ustalonymi zasadami. Może powodować zwiększone zakupy i sprzedaż akcji przez fundusze odwzorowujące indeks.
przebudowa naczyń
Proces zmian w strukturze i funkcjonowaniu naczyń krwionośnych, który może dostosowywać ich przepływ do potrzeb tkanek. W ciąży obejmuje także naczynia doprowadzające krew do łożyska.
przechwycenie
Działanie polegające na zbliżeniu się własnego statku powietrznego do innej maszyny w celu jej identyfikacji, obserwacji lub podjęcia dalszych działań zgodnie z procedurami.
przeciwne wiatry walutowe
Negatywny wpływ zmian kursów wymiany na raportowane wyniki finansowe przedsiębiorstwa, zwłaszcza po przeliczeniu zagranicznych przychodów na walutę sprawozdawczą.
przeciążenie jednostki
Stan, w którym statek przewozi więcej osób lub ładunku, niż dopuszczają jego parametry, przepisy albo warunki bezpiecznej żeglugi.
przeciążenie sieci
Stan, w którym zapotrzebowanie na łączność przekracza dostępną przepustowość i możliwości obsługi sieci.
przedawnienie
Przedawnienie to upływ ustawowego terminu, po którym dochodzenie roszczenia może zostać ograniczone lub zablokowane w sądzie. Początek i długość terminu zależą od rodzaju sprawy i właściwych przepisów.
przedkliniczne
Określenie „przedkliniczne” odnosi się do badań prowadzonych przed rozpoczęciem testów z udziałem ludzi, zwykle w laboratorium oraz na modelach zwierzęcych.
przednie podświetlenie
System oświetlenia umieszczony przed powierzchnią ekranu, który pozwala korzystać z urządzenia przy słabym oświetleniu otoczenia.
przedpłata
Kwota przekazana przed dostarczeniem towaru lub wykonaniem usługi, zwykle jako część albo całość uzgodnionej ceny. Jej zapłata nie gwarantuje wykonania świadczenia, jeśli kontrahent nie wywiąże się z umowy.
przedsiębiorstwo rodzinne
Przedsiębiorstwo, którego własność, zarządzanie lub kluczowe decyzje pozostają w rękach członków jednej rodziny. Często zakłada przekazywanie firmy kolejnym pokoleniom.
przedsprzedaż
Sprzedaż produktu rozpoczęta przed jego oficjalnym udostępnieniem lub premierą.
przedwstępna umowa sprzedaży
Przedwstępna umowa sprzedaży zobowiązuje strony do zawarcia w przyszłości właściwej umowy sprzedaży. Określa najważniejsze warunki planowanej transakcji.
przegląd systematyczny
Analiza wcześniej przeprowadzonych badań według określonych kryteriów, mająca zebrać dostępne dowody dotyczące danego pytania badawczego.
przegub ramienia robotycznego
Przegub ramienia robotycznego to ruchome połączenie segmentów ramienia, które umożliwia zmianę jego położenia i kierunku działania. W urządzeniach kosmicznych pozwala na wykonywanie precyzyjnych operacji.
przejazd bezoperatorowy
Przejazd bezoperatorowy to przejazd pojazdu autonomicznego wykonywany bez obecności człowieka pełniącego funkcję operatora bezpieczeństwa w pojeździe.
przejęcie sesji
Uzyskanie kontroli nad aktywną sesją użytkownika w aplikacji lub przeglądarce, zwykle przez zdobycie danych potwierdzających jego uwierzytelnienie.
przejęcie transgraniczne
Przejęcie przedsiębiorstwa lub jego kontroli, w którym uczestniczą podmioty mające siedziby albo prowadzące działalność w różnych państwach.
przejście gry
Przejście gry oznacza rozgrywkę prowadzącą do ukończenia całości lub określonej części produkcji. Może obejmować jeden z wielu możliwych przebiegów, zależnie od decyzji gracza.
przekaz informacyjny
Treść komunikowana odbiorcom w celu przedstawienia określonej interpretacji wydarzeń lub stanowiska.
przekaz międzypokoleniowy
Przekazywanie wiedzy, języka, umiejętności i zwyczajów między osobami należącymi do różnych pokoleń. Zachodzi między innymi przez rozmowę, wspólną pracę i obserwowanie praktyk kulturowych.
przekaźnik sieciowy
Urządzenie lub program pośredniczący w przekazywaniu ruchu między innymi punktami sieci. Przekaźnik może ukrywać bezpośrednie połączenie z właściwym serwerem lub usługą.
przekierowanie poczty
Automatyczne przesyłanie wiadomości otrzymanych na jeden adres na inny adres, zwykle do głównej skrzynki użytkownika.
przekątna ekranu
Odległość między dwoma przeciwległymi narożnikami ekranu, używana do określania jego rozmiaru i zwykle podawana w calach.
przekład
Przekład to utwór powstały przez przełożenie treści z jednego języka na inny. Tłumacz stara się zachować znaczenie, styl i funkcję oryginału, choć wybór środków językowych może wpływać na jego interpretację.
przekładnia dwusprzęgłowa
Automatyczna skrzynia biegów wykorzystująca dwa sprzęgła, zwykle osobne dla biegów parzystych i nieparzystych.
przelew bankowy
Operacja polegająca na przekazaniu pieniędzy z jednego rachunku bankowego na inny. Zlecenie może być wykonane między rachunkami krajowymi lub zagranicznymi.
przemysłowe koszty pracy
Koszt zatrudnienia pracowników w sektorze przemysłowym, zwykle obejmujący wynagrodzenia oraz związane z nimi obciążenia ponoszone przez pracodawcę.
przemysłowe zaplecze obronne
Część gospodarki odpowiedzialna za projektowanie, produkcję, utrzymanie i rozwój sprzętu oraz technologii wykorzystywanych w obronności. Obejmuje przedsiębiorstwa, zakłady, łańcuchy dostaw i zaplecze badawcze.
przeniesienie dowodzenia
Zmiana osoby, państwa lub struktury odpowiedzialnej za kierowanie daną operacją albo misją wojskową.
przenośna stacja zasilania
Urządzenie magazynujące energię elektryczną i udostępniające ją do zasilania innych urządzeń poza stałą instalacją elektryczną.
przenośne konta świadczeń
Przenośne konta świadczeń to rozwiązanie, w którym uprawnienia lub środki na świadczenia są przypisane pracownikowi i mogą być zachowane po zmianie pracodawcy.
przepadek pojazdu
Środek prawny polegający na utracie własności pojazdu i przejęciu go przez państwo, orzekany przez sąd w przypadkach określonych w przepisach.
przepełnienie bufora sterty
Błąd obsługi pamięci, w którym zapis przekracza obszar przeznaczony na dane w stercie. Może prowadzić do uszkodzenia sąsiednich danych, awarii programu lub wykonania kodu.
przepisy stanowe
Przepisy stanowione przez władze poszczególnych stanów, a nie przez władzę federalną. Obowiązują zasadniczo na terytorium danego stanu.
przeplot włókien
Przeplot włókien to sposób krzyżowania i układania nitek, który tworzy spójną strukturę materiału tekstylnego.
przepustowość
Przepustowość to maksymalna ilość danych, którą połączenie może przesłać w określonym czasie, zwykle wyrażana w bitach na sekundę.
przepływ genów
Przepływ genów to wymiana wariantów genetycznych między populacjami, zwykle dzięki przemieszczaniu się osobników i ich rozmnażaniu. Może zwiększać różnorodność genetyczną i ograniczać izolację populacji.
przepływ rzeki
Przepływ rzeki to ilość wody przepływająca przez określony przekrój rzeki w jednostce czasu, zwykle wyrażana w metrach sześciennych na sekundę.
przepływowy podgrzewacz elektryczny
Urządzenie, które podgrzewa wodę w czasie jej przepływu przez układ grzewczy, bez przechowywania dużego zapasu w zbiorniku.
przepływy pieniężne
Przepływy pieniężne to wpływy i wydatki pieniężne przedsiębiorstwa w określonym czasie. Pokazują, jak firma pozyskuje i wykorzystuje gotówkę.
przepływy pieniężne z działalności operacyjnej
Kwota gotówki wygenerowana lub zużyta przez podstawową działalność przedsiębiorstwa, taką jak sprzedaż produktów i usług oraz regulowanie bieżących zobowiązań.
przerwa energetyczna
Zakres energii między stanem zajmowanym przez elektrony a wyższym stanem, do którego mogą one przejść po pochłonięciu energii.
przesiedlenie
Zmiana miejsca zamieszkania przez ludzi lub całą społeczność, dobrowolna albo wymuszona przez decyzje władz, przemoc, zagrożenia lub inne okoliczności.
przestrzeń dyskowa
Miejsce dostępne do przechowywania danych, takich jak zdjęcia i inne pliki.
przestrzeń nazw użytkowników
Mechanizm izolacji w Linuksie, który pozwala procesom używać odrębnego odwzorowania identyfikatorów użytkowników i grup oraz związanych z nimi uprawnień.
przestrzeń powietrzna
Przestrzeń powietrzna to obszar nad terytorium państwa, w którym państwo wykonuje określone uprawnienia i ustanawia zasady ruchu lotniczego. Przelot przez nią może podlegać kontroli oraz wymagać zgody.
przestępcza zmowa
Porozumienie co najmniej dwóch osób mające na celu popełnienie przestępstwa albo przygotowanie warunków do jego popełnienia.
przestępstwa seksualne podczas konfliktów zbrojnych
Czyny o charakterze seksualnym zabronione przez prawo, popełniane w warunkach konfliktu zbrojnego wobec osób cywilnych lub uczestników konfliktu.
przesunięcie frakcyjne
Zmiana względnej pozycji, znaczenia lub poparcia poszczególnych grup wewnątrz partii lub innego ugrupowania.
przesyłanie plików
Proces wysyłania plików z urządzenia użytkownika do serwera lub innego systemu informatycznego.
przesłanka
Okoliczność lub warunek uzasadniający podjęcie określonego działania, zwłaszcza decyzji służb o zastosowaniu konkretnego środka.
przesłuchanie
Czynność procesowa polegająca na zadawaniu pytań uczestnikowi postępowania i utrwalaniu jego wypowiedzi. Jej zasady zależą między innymi od tego, czy przesłuchiwana osoba jest świadkiem, czy podejrzanym.