Tatrzański Park Narodowy (TPN) rozpoczyna wdrażanie zaawansowanego systemu monitoringu przyrody, który ma objąć cały obszar Tatr – ponad 21 tys. hektarów. Nowe rozwiązania opierają się na połączeniu danych satelitarnych, lotniczego skaningu laserowego oraz zobrazowań hiperspektralnych. Celem jest uzyskanie precyzyjnych, wielowarstwowych danych przestrzennych, przeznaczonych do obserwacji procesów przyrodniczych, planowania ochrony czynnej oraz udostępniania informacji naukowych i edukacyjnych.
Na czym polega projekt i jakie technologie zostaną wykorzystane
System będzie bazował na trzech głównych źródłach danych: lotniczym skaningu laserowym (ALS), zobrazowaniach hiperspektralnych oraz danych satelitarnych. ALS pozwala tworzyć szczegółowe modele 3D terenu i drzewostanu poprzez pomiar odległości za pomocą impulsów laserowych. Zobrazowania hiperspektralne rejestrują informacje w wielu pasmach widma, co umożliwia identyfikację cech roślinności i materiałów na podstawie ich sygnatur spektralnych. Dane satelitarne dostarczą szerszego kontekstu przestrzennego i pozwolą na monitorowanie zmian w dłuższej skali czasowej. Zebrane informacje będą przetwarzane do postaci modeli 3D i tematycznych map.
Zakres monitoringu i oczekiwane zastosowania
Nowy system ma wspierać zarówno ochronę ścisłą – śledząc naturalne procesy ekologiczne – jak i ochronę czynną, umożliwiając precyzyjne planowanie zabiegów. Dane mają posłużyć m.in. do dokładnego lokalizowania ognisk gatunków inwazyjnych, monitorowania zarastania polan, wykrywania erozji szlaków jeszcze zanim wystąpią poważne szkody, a także identyfikacji martwych drzew w pobliżu tras turystycznych. Będą one użyteczne przy ocenie skutków wiatrołomów czy lawin oraz przy planowaniu zabiegów przebudowy drzewostanów w miejscach podatnych na zaburzenia.
Kierownik Działu Badań Naukowych i Planowania Ochrony Przyrody TPN, Marcin Bukowski, wskazał, że system ma pozwolić na przejście od reakcji na skutki do wcześniejszego rozpoznawania procesów oraz planowania działań ochronnych w oparciu o długoterminowe trendy. W praktyce oznacza to tworzenie cyfrowego archiwum zmian w Tatrach, które będzie wykorzystywane także w przyszłości wraz z rozwojem metod analizy danych.
- Obszar objęty monitoringiem: ponad 21 000 ha Tatr.
- Główne źródła danych: ALS, zobrazowania hiperspektralne, dane satelitarne, dron z systemem RTK.
- Cel: lokalizacja inwazji, monitorowanie polan, wczesne wykrywanie erozji szlaków, identyfikacja martwych drzew.
- Wartość projektu: ponad 7 mln zł (6 mln zł z UE, 1 mln zł krajowego współfinansowania).
W ramach projektu park zakupił już w 2025 roku drona wyposażonego w system RTK (Real-Time Kinematic), co zwiększa precyzję pomiarów lotniczych na poziomie centymetrów. Pozostały sprzęt informatyczny, w tym stacje robocze i systemy do przetwarzania danych przestrzennych, ma zostać dostarczony w drugim kwartale 2026 roku. Projekt jest realizowany w ramach programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021–2027 (FEnIKS) i ma zwiększyć możliwości TPN w zakresie monitoringu środowiska, planowania ochrony przyrody oraz udostępniania danych naukowych i edukacyjnych.
Finansowanie obejmuje ponad 7 mln zł, z czego 6 mln zł pochodzi z dofinansowania Unii Europejskiej, a 1 mln zł stanowi współfinansowanie krajowe ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Środki te pokryją zarówno zakup sprzętu, jak i rozwój systemów do przetwarzania oraz publikacji danych.
Dane z monitoringu będą szeroko udostępniane poprzez geoportale i aplikacje internetowe. TPN zamierza nie ograniczać się do publikacji surowych pomiarów, lecz przygotować zrozumiałe opracowania i mapy tematyczne, które pokażą, jak zmieniają się Tatry i pozwolą na praktyczne wykorzystanie wyników przez zarządców, naukowców, edukatorów oraz społeczeństwo.
W kontekście zagrożeń dla tatrzańskich ekosystemów monitoring zyska na znaczeniu wobec presji wynikającej ze zmian klimatu, intensywności ruchu turystycznego, występowania gatunków obcych oraz zaburzeń stosunków wodnych. Jak podkreślono w opisie projektu, celem nie jest „zwalczanie” naturalnych procesów, takich jak gradacje kornika czy wiatrołomy, lecz lepsze rozumienie ich roli w dynamice lasu oraz odróżnianie procesów naturalnych od tych, które wymagają interwencji.
Realizacja projektu powinna umożliwić bardziej precyzyjne planowanie działań ochronnych, szybszą reakcję na lokalne zagrożenia oraz tworzenie długofalowych analiz zmian środowiskowych. Cyfrowe archiwum i analizy wieloczasowe mają stać się narzędziem pracy dla przyszłych badań oraz programów zarządzania przyrodą, a jednocześnie źródłem wiedzy dostępnej dla szerokiego grona użytkowników.
