Słownik redakcyjny
Definicje i pojęcia
Uporządkowany indeks terminów technicznych, prawnych, gospodarczych i naukowych występujących w naszych publikacjach.
- Liczba haseł
- 5882
- Widoczny zakres
- 4051-4140
Indeks alfabetyczny
P
90 haseł
presja militarna
Wpływanie na przeciwnika za pomocą działań wojskowych lub groźby ich zastosowania w celu skłonienia go do określonego zachowania.
presja na rozgrywającego
Sytuacja, w której obrońca zmusza rozgrywającego do szybszej reakcji lub utrudnia mu wykonanie podania.
pretraining
Etap wstępnego trenowania modelu uczenia maszynowego na dużych zbiorach danych. Model rozpoznaje wtedy wzorce i zależności, zanim zostanie dostosowany do konkretnych zadań.
prezydent
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest głową państwa i najwyższym przedstawicielem państwa w stosunkach wewnętrznych oraz międzynarodowych.
prezydent miasta
Prezydent miasta to wybierany bezpośrednio organ wykonawczy gminy w jednostkach, w których przepisy przewidują ten tytuł zamiast wójta lub burmistrza.
prezydium
Wewnętrzny organ kierowniczy lub wykonawczy większego ciała, zajmujący się koordynowaniem jego prac i podejmowaniem określonych decyzji.
prime editing
Metoda edycji genów umożliwiająca programowane wprowadzanie wybranych zmian w DNA z użyciem ukierunkowanego systemu enzymatycznego.
privacy by design
Podejście, w którym ochrona prywatności i danych jest częścią projektowania technologii, a nie dodatkiem wdrażanym dopiero po jej stworzeniu.
private equity
Inwestowanie kapitału w przedsiębiorstwa, które nie są notowane na giełdzie, zwykle w celu ich rozwoju, poprawy wyników lub późniejszej odsprzedaży udziałów.
pro rata
Zasada proporcjonalnego udziału w prawie, obowiązku lub finansowaniu, zwykle zgodnie z posiadanym udziałem.
problem operacyjny
Zakłócenie organizacji lub realizacji działań potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania lotniska albo przewoźnika.
procedura administracyjna
Formalny tryb działania organu publicznego prowadzący do wydania, zmiany lub zatwierdzenia decyzji regulacyjnej. Może obejmować zawiadomienia, analizę stanowisk i publiczne wysłuchanie.
procedura konsularna
Procedura uzyskiwania wizy imigracyjnej za pośrednictwem konsulatu poza terytorium Stanów Zjednoczonych.
procedura krajowa
Postępowanie wymagane przez prawo danego państwa przed podjęciem określonej decyzji lub zawarciem umowy.
procedura legalizacyjna
Procedura legalizacyjna to postępowanie służące ocenie, czy obiekt lub roboty wykonane bez wymaganych formalności mogą zostać zalegalizowane. Wymaga spełnienia warunków określonych w przepisach i może zakończyć się także nakazem rozbiórki.
procedura legislacyjna
Formalny proces przygotowania, rozpatrywania, uchwalania i wprowadzania aktu prawnego w życie.
procedura nadmiernego deficytu
Unijna procedura monitorowania państw, których deficyt sektora finansów publicznych lub dług publiczny przekraczają określone poziomy. Może prowadzić do zaleceń dotyczących działań korygujących.
procedury ochrony informacji
Ustalone zasady postępowania z informacjami, obejmujące między innymi ich dostęp, przechowywanie, przekazywanie i zabezpieczanie.
procedury parlamentarne
Formalne zasady postępowania dotyczące działania parlamentu, w tym rezygnacji posła, obsadzenia zwolnionego miejsca i podejmowania decyzji.
procent składany
Mechanizm, w którym wypracowane odsetki lub zyski są doliczane do kapitału, a następnie same mogą generować kolejne zyski. W długim okresie może zwiększać tempo wzrostu oszczędności lub inwestycji.
proces cywilny
Proces cywilny to postępowanie sądowe dotyczące spraw cywilnych, takich jak spory majątkowe, umowy lub ochrona dóbr osobistych.
proces helsiński
Wielostronny proces dialogu i negocjacji dotyczący bezpieczeństwa oraz współpracy w Europie, rozwijany w latach 70. XX wieku. Doprowadził do przyjęcia Aktu Końcowego w 1975 roku.
proces konsularny
Tryb postępowania, w którym wniosek imigracyjny jest rozpatrywany poza USA przez właściwy konsulat, zamiast przez procedurę prowadzoną na terytorium tego kraju.
proces legislacyjny
Zespół etapów prowadzących do uchwalenia, zatwierdzenia i wejścia w życie aktu prawnego. Obejmuje między innymi opracowanie projektu, prace parlamentarne i jego przyjęcie.
proces parowania
Procedura ustanawiania połączenia między dwoma urządzeniami, zwykle wymagająca ich wzajemnego wykrycia i potwierdzenia współpracy.
proces półprzewodnikowy
Proces półprzewodnikowy to zestaw technologii i etapów służących do wytwarzania struktur elektronicznych w materiałach półprzewodnikowych, a następnie przekształcania ich w elementy układów.
proces systemowy
Proces systemowy to uruchomiona instancja programu wykonywana przez system operacyjny. Może działać niezależnie od głównego interfejsu aplikacji i realizować określone zadania w tle.
proces technologiczny
Zestaw metod i etapów wykorzystywanych do wytwarzania układów scalonych na płytkach półprzewodnikowych. Wpływa między innymi na gęstość tranzystorów, wydajność i zużycie energii układu.
proces technologiczny 2 nm
Oznaczenie generacji procesu wytwarzania układów scalonych. Liczba 2 nm jest nazwą technologiczną i nie musi odpowiadać dokładnemu wymiarowi pojedynczego elementu tranzystora.
proces wydawania pozwoleń
Proces wydawania pozwoleń obejmuje decyzje administracyjne potrzebne do rozpoczęcia i prowadzenia inwestycji energetycznej.
proces wyzwalany zdarzeniem
Proces uruchamiany automatycznie po wystąpieniu określonego zdarzenia w systemie lub organizacji.
procesor
Główny układ wykonujący instrukcje programów i przeprowadzający operacje na danych. Jego parametry wpływają między innymi na szybkość działania urządzenia i zużycie energii.
producent
Osoba odpowiedzialna za organizację i koordynowanie produkcji, w tym harmonogram, zasoby oraz współpracę zespołu.
producent wykonawczy
Osoba nadzorująca najważniejsze aspekty produkcji, w tym organizację pracy, budżet, harmonogram i realizację projektu zgodnie z przyjętymi założeniami.
produkcja seryjna
Wytwarzanie wielu podobnych egzemplarzy według powtarzalnego procesu, zwykle z wykorzystaniem ustalonej organizacji pracy i wyspecjalizowanych stanowisk.
produkty naftowe
Substancje otrzymywane z ropy naftowej w procesie jej przerobu, między innymi paliwa, oleje i asfalty. Są przedmiotem obrotu na rynkach energetycznych.
produkty przetworzone
Żywność, która została poddana procesom zmieniającym jej pierwotną postać, takim jak gotowanie, konserwowanie, suszenie lub łączenie składników.
produkty rafinowane
Substancje otrzymywane w wyniku przetwarzania ropy naftowej w rafineriach, takie jak paliwa i inne wyroby naftowe.
produkty ropopochodne
Substancje otrzymywane w wyniku przetwarzania ropy naftowej, takie jak paliwa i oleje.
produktywność pracy
Ilość pracy wykonanej przez pracowników w określonym czasie. Wysokie temperatury mogą utrudniać pracę i zmniejszać jej wydajność.
proentropiczne
Określenie firm projektowanych tak, aby działały i rozwijały się w warunkach niepewności, zmian oraz rosnącego nieuporządkowania otoczenia.
proeuropejski kurs
Kierunek polityki zakładający zacieśnianie współpracy z państwami i instytucjami europejskimi oraz popieranie integracji europejskiej.
profil poboru
Opis tego, ile energii i w jakich porach zużywa gospodarstwo domowe lub inny odbiorca.
profilowanie behawioralne
Analizowanie sposobu korzystania z urządzenia lub systemu w celu określenia cech aktywności użytkownika i oceny jej znaczenia.
profilowanie celu ataku
Analiza cech, znaczenia i podatności potencjalnego celu w celu ustalenia, dlaczego mógł zostać wybrany przez sprawców.
profilowanie toru
Nachylenie nawierzchni na zakręcie, które pomaga samochodom utrzymać tor jazdy przy dużej prędkości.
program Copernicus
Unijny program obserwacji Ziemi wykorzystujący dane z satelitów i innych źródeł do monitorowania środowiska, zmian na powierzchni planety oraz sytuacji kryzysowych.
program atomowy
Zorganizowany zespół działań państwa dotyczących rozwoju, badań, wykorzystania lub kontroli technologii jądrowych.
program nuklearny
Zorganizowany zakres prac, badań i infrastruktury związanych z technologiami jądrowymi. Może obejmować zastosowania cywilne, energetyczne lub wojskowe.
program pożyczkowy
Program pożyczkowy to mechanizm finansowania, w którym środki są udostępniane w formie pożyczek i podlegają zwrotowi na określonych warunkach. W artykule służy finansowaniu zamówień w sektorze zbrojeniowym.
program produkcyjny
Zorganizowany plan przygotowania i wytwarzania określonego modelu lub rodziny produktów, uwzględniający wymagania techniczne i ekonomiczne.
program ratalny
Rozwiązanie umożliwiające zakup produktu z odroczeniem pełnej płatności i spłatą ceny w regularnych ratach przez ustalony czas.
programowalne sterowniki logiczne (PLC)
Programowalne sterowniki logiczne, oznaczane skrótem PLC, to urządzenia sterujące maszynami i procesami przemysłowymi. Wykonują zaprogramowane instrukcje na podstawie danych otrzymywanych z urządzeń pomiarowych.
prohormon
Prohormon to nieaktywna lub mało aktywna cząsteczka prekursorowa, z której po enzymatycznym przecięciu mogą powstać krótsze peptydy, w tym hormony.
projekcja siły
Zdolność państwa do rozmieszczania i wykorzystywania sił wojskowych poza własnym terytorium w celu wywierania wpływu lub prowadzenia operacji.
projekcje demograficzne
Szacunki dotyczące przyszłej liczby i struktury ludności, opracowywane na podstawie danych oraz założeń dotyczących urodzeń, zgonów i migracji.
projekt wiodący
Projekt wiodący to propozycja legislacyjna, która stanowi podstawę dalszych prac nad danym aktem prawnym. Pozostałe projekty dotyczące tej samej kwestii mogą zostać na tym etapie pominięte.
projektor analogowy
Urządzenie wyświetlające obraz z fizycznej taśmy filmowej, a nie z cyfrowego pliku. Wymaga odpowiedniej aparatury i obsługi taśmy podczas projekcji.
projektor otworkowy
Proste urządzenie, które pokazuje pośredni obraz Słońca na powierzchni zamiast kierować wzrok na tarczę Słońca.
projektowanie eksperymentów
Metodyczne planowanie serii obliczeń lub testów w celu zbadania wpływu wielu zmiennych. W CEA v3 może obejmować dziesiątki tysięcy automatycznie uruchamianych przypadków.
projektowanie inkluzywne
Podejście do projektowania produktów, usług i przestrzeni, które uwzględnia różnorodne możliwości, potrzeby i ograniczenia użytkowników.
projektowanie molekularne
Planowanie i modyfikowanie struktury cząsteczek chemicznych w celu uzyskania określonych właściwości, takich jak zapach, trwałość lub sposób oddziaływania z receptorami.
projektowanie uniwersalne
Projektowanie uniwersalne polega na uwzględnianiu różnych potrzeb użytkowników już na etapie tworzenia infrastruktury, usług i procedur, zamiast dostosowywania ich dopiero po powstaniu.
projekty badawczo-rozwojowe
Przedsięwzięcia łączące badania i prace rozwojowe w celu opracowania nowych lub ulepszonych produktów, technologii albo metod.
prokuratura
Organ państwowy odpowiedzialny za prowadzenie lub nadzorowanie postępowań przygotowawczych oraz reprezentowanie interesu publicznego przed sądem.
promieniowanie gamma
Bardzo wysokoenergetyczna forma promieniowania elektromagnetycznego. W opisywanym układzie pochodzi ze źródeł kosmicznych i wywołuje krótkie błyski atmosferyczne.
promieniowanie kosmiczne
Strumień wysokoenergetycznych cząstek i fal docierających z przestrzeni kosmicznej, który może uszkadzać elektronikę oraz wpływać na organizmy.
promieniowanie podczerwone
Zakres promieniowania elektromagnetycznego niewidoczny dla ludzkiego oka. Część tego promieniowania jest pochłaniana przez atmosferę przy obserwacjach z ziemi.
promieniowanie rentgenowskie
Wysokoenergetyczna forma promieniowania elektromagnetycznego. W astronomii pozwala obserwować bardzo gorący gaz i gwałtowne procesy zachodzące wokół gwiazd oraz czarnych dziur.
promotor genu
Promotor genu to odcinek DNA związany z rozpoczęciem transkrypcji, czyli przepisywaniem informacji z genu na RNA. Stanowi miejsce, do którego mogą przyłączać się czynniki transkrypcyjne i inne białka regulacyjne.
prompt
Prompt to instrukcja, pytanie lub zestaw danych przekazywany modelowi AI w celu uzyskania odpowiedzi albo wykonania zadania. Jego treść wpływa na sposób działania modelu i wynik generowany przez system.
prompt injection
Technika ataku na model językowy, w której specjalnie przygotowana treść wejściowa próbuje skłonić go do zignorowania ustalonych zasad lub wykonania niepożądanych poleceń.
prompt systemowy
Instrukcje przekazywane modelowi przed właściwą rozmową lub zadaniem. Określają między innymi rolę agenta, jego zasady działania i dostępny kontekst.
propaganda
Zorganizowane przekazywanie treści mających kształtować poglądy i zachowania odbiorców zgodnie z interesem nadawcy. Propaganda często selekcjonuje informacje i przedstawia je w sposób perswazyjny.
propan-butan
Propan-butan to mieszanina gazów, głównie propanu i butanu, przechowywana w postaci skroplonej pod ciśnieniem i wykorzystywana jako paliwo.
proporcje obrazu
Stosunek szerokości obrazu do jego wysokości, określający jego kształt, na przykład poziomy, pionowy lub kwadratowy.
prospekt
Zawodnik będący na wcześniejszym etapie kariery, którego klub ocenia jako potencjalnie wartościowego gracza na przyszłość, często rozwijającego się w niższych ligach.
prospektywne badanie
Prospektywne badanie polega na zbieraniu i analizowaniu danych dotyczących zdarzeń obserwowanych od momentu rozpoczęcia badania. Pozwala ocenić działanie rozwiązania w rzeczywistych warunkach, zanim znany będzie końcowy wynik obserwacji.
prostatektomia robotyczna
Operacja polegająca na usunięciu gruczołu krokowego z wykorzystaniem systemu robotycznego sterowanego przez chirurga. Jest stosowana między innymi w leczeniu raka prostaty.
protagonista
Główna postać utworu, której działania, doświadczenia lub perspektywa organizują przedstawioną historię.
protagonistka
Główna bohaterka utworu, której działania i losy stanowią centralny element jego fabuły.
protekcjonizm
Polityka ochrony krajowych producentów przed zagraniczną konkurencją za pomocą barier handlowych lub innych preferencji.
protokoły sterowania
Zestawy reguł określających sposób wymiany danych i poleceń między urządzeniem sterującym a dronem.
protokół bezpieczeństwa
Ustalony zestaw zasad i procedur służących rozpoznawaniu zagrożeń, ograniczaniu ryzyka oraz reagowaniu na incydenty związane z działaniem systemu lub organizacji.
protokół danych produktowych
Zestaw uzgodnionych zasad określających, jak systemy zapisują, przekazują i interpretują informacje o produktach.
protokół międzynarodowy
Formalne, prawnie wiążące porozumienie uzupełniające lub rozwijające zasady współpracy państw w określonej sprawie.
protonowo sprzężony transfer elektronu
Reakcja, w której przenoszenie elektronu jest powiązane z przenoszeniem protonu. Ruch obu cząstek może omijać kosztowne energetycznie etapy pośrednie.
prototyp
Wczesna, testowa wersja produktu lub urządzenia, tworzona w celu sprawdzenia jego konstrukcji, działania i przydatności przed rozpoczęciem produkcji seryjnej.
prototypowanie
Proces tworzenia i testowania wstępnych wersji produktu lub jego elementu przed rozpoczęciem produkcji docelowej. Pozwala sprawdzić założenia konstrukcyjne i wykryć problemy.
prowadnik pilarki
Element pilarki w postaci szyny, po której porusza się łańcuch tnący.